Cur chuige an mhéir fhadachais! - An Coimisinéir Teanga.

"Faraor is beag aird atá tugtha ar na moltaí sin sna Ceannteidil foilsithe agus tá siad níos boichte dá bharr."

Bhí Comhdháil Chearta Teanga ar siúl i mBaile Átha Cliath i lár mí Feabhra 2015 ag a pléadh láidriú Bille na dTeangacha Oifigiúla 2015 (leasú) ó dheas atá le bheith ag dul tríd Tithe an Oireachtais go luath agus na céimeanna atá le glacadh chun deireadh a chur leis an maolú ar úsáid na Gaeilge san Aontas Eorpach agus na deiseanna eile atá ann don Ghaeilge san Eoraip. Tá tuairiscí ar míreanna éagsúla ón gComhdháil foilsithe i dTuairisc.ie agus is féidir blaiseadh den ocáid a fháil ar twitter faoin haisclip #CeartaAnois. Bhí an ocáid eagraithe ag Conradh na Gaeilge. I measc na cainteoirí a labhair faoi leasú an Achta bhí an Coimisinéir Teanga, Rónán Ó Domhnall.  Seo chuid den méid a dúirt sé.

(Seans go bhfuil botún gharamdaí/litriú anseo mar rinne mé go sciopadh é. Maith dhom iad!)

---

Rónán Ó Dómhnall

Tús
Ba mhaith liom mo bhuíochas a chur in iúl d’Uachtarán Chonradh na Gaeilge Cóilín Ó Cearbhall agus d’Ard-Rúnaí an Chonradh Julian de Spáinn as an gcuireadh labhairt anseo inniu ag an gcomhdháil tábhachtach seo. Cuirim mór fháilte freisin roimh Choimisinéir na Catalóine, Rafael Ribó, atá linn inniu.  Is mór an t-aitheantas don chomhdháil seo go bhfuil Rafael anseo chun a thaithí a roinnt linn.  Tá muid beirt agus coimisinéirí teanga eile as gach cearn den domhan inár mbaill de Chumann Idirnáisiúnta na gCoimisinéir Teanga, cumann a bunaíodh anseo i mBaile Átha Cliath beagnach 2 bhliain ó shin.  Mar choimisinéirí bíonn teagmháil rialta eadrainn agus tuigeann muid go bhfuil cuid mhaith ábhair comónta againn.

Cé nach bhfuil baileach bliain caite ó ceapadh mé mar Choimisinéir Teanga airím go bhfuil cuid mhaith tarlaithe i réimse an chearta teanga sa tréimhse sin.  Gan cheist is í an gníomh is suntasaí atá tarlaithe ná foilsiú Ceannteidil Bhille na dTeangacha Oifigiúla (pdf), i mí Aibreán na bliana seo caite (2014).

Sula gcaithim súil ghéar ar an gcineál Acht leasaithe gur féidir linn a bheith ag súil leis de thoradh na gCeannteidil, ní miste ar dtús comhthéacs a thabhairt don Bhille seo.

Cúlra
Tá an tAcht ar an bhfód anois le h-os cionn 10 mbliana.  Píosa reachtaíochta ceannródaíoch a bhí i gceist agus deirim é sin le fios go bhfuil ceann de phríomhailtirí na reachtaíochta ar an bpainéal anseo inniu.  Bhí an tAcht féin ag freagairt don stádas atá ag an teanga i mBunreacht na hÉireann.  Tá sé mar chuspóir ag an Acht an Ghaeilge a chur chun cinn chun críoch oifigiúil sa Stát.  Go praiticiúil leag sé amach córas rialaithe ina bhféadfadh an stát seirbhísí a chur ar fáil do shaoránaigh na tíre gan orthu dul i muinín na gCúirteanna chun a gcearta a éileamh.

De réir an eolais atá ar shuíomh gréasáin Thithe an Oireachtais foilsíodh 44 Acht Oireachtais anuraidh agus níl ach 7 gcinn acu sin ar fáil i nGaeilge go fóill.  Léiriú b’fhéidir ar céard is féidir tarlú nuair a laghdaítear dualgais reachtúla teanga.

Thar na mblianta rinneadh roinnt leasaithe ar an Acht, tugadh isteach comhlachtaí poiblí nua faoin Acht sa bhliain 2006, cé nach bhfuil an sceideal leasaithe ó shin.  Chomh maith leis sin rinneadh leasaithe ar an Acht maidir le húsáid logainmneacha agus laghdaíodh an dualgas gur go comhuaineach sa dá theanga oifigiúil a chaithfí Achtanna an Oireachtais a fhoilsiú.  Is féidir iad a fhoilsiú go leictreonach i mBéarla amháin anois leis an leagan Gaeilge a bheith ar fáil ag tráth níos deireanaí.  Spéisiúil go maith de réir an eolais atá ar shuíomh gréasáin Thithe an Oireachtais foilsíodh 44 Acht Oireachtais anuraidh agus níl ach 7 gcinn acu sin ar fáil i nGaeilge go fóill.  Léiriú b’fhéidir ar céard is féidir tarlú nuair a laghdaítear dualgais reachtúla teanga.

Is i gClár an Rialtais na bliana 2011 a fógraíodh go raibh athbhreithniú le déanamh ar Acht na dTeangacha Oifigiúla agus é mar chuspóir leis “go mbainfear an leas is fearr as caiteachas ar an dteanga chun an teanga a fhorbairt agus chun a chinntiú go bhforchuirtear dualgas go chuí de réir éilimh ó shaoránaigh”.

I mí na Samhna 2011 fógraíodh go rabhthas chun tabhairt faoi phróisis comhairliúcháin phoiblí agus bhí go dtí deireadh mí Eanáir 2012 ag an bpobal chun a dtuairimí a nochtadh.  Ghlac an pobal go fonnmhar leis an gcuireadh sin, le h-os cionn 1,400 suirbhé seolta ar aghaidh agus beagnach 500 aighneacht déanta.  Fad agus a bhí an próiseas sin faoi lán tseoil fógraíodh go mbeadh Oifig an Choimisinéara Teanga le cónascadh le hOifig an Ombudsman mar chuid den Chlár Athchóirithe ar an tSeirbhís Phoiblí.  Is fios don saol mór faoin dtráth seo an chonspóid a tharraing an próiseas seo, mháirseáil na mílte ar na sráideanna, agus faoi dheireadh na bliana 2013 bhí sé fógraithe ag an gCoimisinéir Teanga go raibh sé le h-éirí as Oifig.  Tá sé fíor a rá go raibh míshástacht le brath faoin gcur chuige ginearálta i leith polasaí Gaeilge an stáit.  Níl aon cheist mar sin ach gur le cuid mhaith anró a tugadh Ceannteidil an Bhille seo ar an bhfód.

Go macánta ní hé an oiread sin atá le moladh faoi na ceannteidil atá foilsithe.   Ar ndóigh fáiltím roimhe na gnéithe sin a chuireann le ceart an tsaoránaigh, an ceart a bhaineann leis an leagan Gaeilge d’ainm agus seoladh a úsáid, an cur chuige a chinnteoidh go dtabharfar comhlachtaí poiblí nua faoin Acht go huathoibríoch.  Ach seachas iad sin agus mion athraithe teicniúla eile níl aon rud in sna ceannteidil a láidríonn cearta teanga.

Má tá leasú le déanamh ar Acht bíodh na leasaithe sin ann chun Acht oiriúnach, feidhmeannach a thabhairt dúinn a chuireann le cearta teanga an tsaoránaigh.  Go macánta ní hé an oiread sin atá le moladh faoi na ceannteidil atá foilsithe.   Ar ndóigh fáiltím roimhe na gnéithe sin a chuireann le ceart an tsaoránaigh, an ceart a bhaineann leis an leagan Gaeilge d’ainm agus seoladh a úsáid, an cur chuige a chinnteoidh go dtabharfar comhlachtaí poiblí nua faoin Acht go huathoibríoch.  Ach seachas iad sin agus mion athraithe teicniúla eile níl aon rud in sna ceannteidil a láidríonn cearta teanga.

I mí Iúil na bliana 2011 d’fhoilsigh m’Oifig tráchtas ar fheidhmiú an Achta faoi mar atá ceadaithe do Choimisinéir Teanga a dhéanamh.  In sa doiciméad sin rinneadh cur síos ar an chuid sin den Acht a bhí ag feidhmiú go maith, aithníodh na laigí a bhí le brath agus rinneadh moltaí ar bhealaí ina bhféadfaí an tAcht a neartú.  Tá an cháipéis seo le fáil ar shuíomh gréasáin na hOifige agus mholfainn do chuile dhuine gur spéis leo an t-ábhar seo an doiciméad sin a léamh.  Creidimse go leagann an doiciméad sin amach creat chun leasaithe tairbheacha agus fiúntacha a dhéanamh ar an reachtaíocht reatha.

Faraor is beag aird atá tugtha ar na moltaí sin sna Ceannteidil foilsithe agus tá siad níos boichte dá bharr.

Cé gur iomaí sin moladh atá déanta chun an tAcht a láidriú ba mhaith liomsa béim faoi leith a leagan ar 3 mhór leasú a mheasaim a thiocfadh go mór chun tairbhe na reachtaíochta - moltaí iad atá fágtha ar lár óna ceannteidil

Rialacháin
Ar an moladh is suntasaí atá á dhéanamh agam ná go gcuirfí go mór leis an réimse seirbhísí atá clúdaithe faoi chóras rialacháin agus dá réir go laghdófaí réimse feidhme na scéimeanna teanga.  Cheana féin tá rialacháin déanta maidir le comharthaíocht, stáiseanóireacht agus fógairtí taifeadta béil.  Go simplí oibríonn siad.

Tá sé de bhuntáiste leis an gcóras seo go leagan sé síos caighdeán soiléir seirbhíse gur féidir leis an saoránach a bheith ag súil leis agus go gcaithfidh an t-eagraíocht stáit cloí leis.  Tuigeann an saoránach mar shampla go bhfuil sé in aghaidh an dlí comharthaí a chur in airde i mBéarla amháin. Tá sé de bhuntáiste breise go bhfuil an córas seo éasca le feidhmiú ó thaobh an riaracháin de.  Nuair a bhíonn na caighdeáin seirbhíse leagtha síos agus amchlár forfheidhmithe curtha in áit ní gá drannadh leo arís.

Ní fheicim aon chúis nach gcuirfí go mór leis an réimse seirbhísí a bhíonn clúdaithe ag rialacháin, seirbhísí ar nós suíomhanna gréasáin, córais ar-líne, foirmeacha, bileoga, preasráitis, agus foilseacháin i measc ábhair eile.  Go deimhin d’fheicinn go n-oibreodh an cur chuige seo i gcás gach cineál seirbhíse nach bhfuil ag brath go díreach ar fhoireann le Gaeilge.

Is é seo cur chuige an mhéir fhadachais.

Faoi láthair is faoi scéimeanna teanga a dhéantar socraithe le heagraíochtaí stáit ar na seirbhísí seo.  Scéimeanna a aontaítear ina gceann is ina gceann, le gealltanais difriúil i ngach ceann acu sin gan fios ag an saoránach céard go díreach atá sé ina theideal.  Tá sé feicthe againn freisin go mbaineann ualach riaracháin le daingniú scéimeanna teanga.  I láthair na huaire tá 94 iarratas ar scéimeanna a aontú fós ag seasamh amach, agus nach mór 60% de na hiarratais sin ag seasamh amach le h-os cionn 3 bliana.  Ní aon fhreagra ar an bhfadhb seo go méadófaí tréimhse na scéimeanna teanga ó 3 go dtí 7 mbliana faoi mar atá molta sna ceannteidil.  Is é seo cur chuige an mhéir fhadachais.

In ainneoin na n-iarrachtaí atá déanta ag an Roinn Ealaíon, Oidhreachta agus Gaeltachta borradh a chuir faoi chóras na scéimeanna teanga, táim go mór in amhras an éireoidh le córas na scéimeanna teanga an bunaidhm a bhí leo a bhaint amach.  Thug mo chomhghleacaí Meri Huws, Coimisinéir Teanga na Breataine Bige (Breatnais/Béarla), le fios do Choiste Oireachtais (Bearla) le gairid go raibh siadsan anois ag tabhairt droim lámha do chóras na scéimeanna teanga agus ag dul i dtreo córas caighdeáin.

Creidim gurbh é seo an bealach is fearr agus is stuama gur féidir a chinntiú go gcuirfear seirbhís ar chomhchaighdeán ar fháil do lucht labhartha na Gaeilge, fud fad na tíre seo.

Rangú
I dteannta le níos mó seirbhísí a bheith ag teacht faoi chóras rialacháin, mholfainn go láidir go ndéanfaí rangú ar chomhlachtaí poiblí agus go leagfaí dualgais orthu de réir an chumarsáid agus an teagmháil a bhíonn acu leis an bpobal, pobal na Gaeilge agus na Gaeltachta san áireamh.  Is furasta córas a shamhlú ina mbeadh rangú déanta ar chomhlachtaí poiblí agus de réir an rangú sin go dtitfeadh cúram níos troime ar na heagraíochtaí sin is mó a bhíonn i dteagmháil leis an bpobal.  I mo thuairim tá an dá ní sin fite fuaite sna chéile.

An Ghaeltacht
Mar is eol do go leor agaibh atá anseo inniu tá sé de chúram ar phobail Gaeltachta fud fad na tíre seo tabhairt faoi phleananna teanga a aontú leis an Aire má tá siad chun a stádas mar Ghaeltacht a choinneáil.  Tá sainmhíniú tugtha ar Ghaeltacht anois mar Limistéir Pleanála Teanga.  Ach de réir cosúlachta is iad na pobail féin agus ní don stát an phleanáil teanga sin a dhéanamh.  Má táthar ag iarraidh ar na pobail sin úsáid na Gaeilge a neartú nach díchéilligh an cás é mura bhfuil an stát in ann a chuid seirbhísí a chur ar fáil trí Ghaeilge sna ceantair céanna?

Má táthar ag iarraidh ar na pobail sin úsáid na Gaeilge a neartú nach díchéilligh an cás é mura bhfuil an stát in ann a chuid seirbhísí a chur ar fáil trí Ghaeilge sna ceantair céanna?

Ní féidir leis an stát a bheith ag súil go n-iompróidh na pobail in sna limistéir pleanála teanga ualach níos troime ó thaobh cur chun cinn na Gaeilge ná mar atá an stát féin sásta a iompar.  Caithfidh an stát ceannaireacht a léiriú agus ní féidir léi, tríd a cuid gníomhaíochtaí nó go deimhin easpa gníomhaíochtaí baint ó na hiarrachtaí atá ar siúl ag na pobail chun feidhm a thabhairt don phleanáil teanga.

Caithfear foráil a chur i bpríomh-reachtaíocht teanga na tíre a dhéanann cinnte de go mbeidh de dhualgas ar an stát seirbhísí trí Ghaeilge a chur ar fáil sna pobail ina bhfuil an Ghaeilge fós in uachtar iontu agus iad aitheanta ag an stát féin mar limistéir pleanála teanga.  Caithfear cultúr a chruthú taobh istigh den státchóras go dtuigtear go soiléir go gcaithfidh Gaeilge a bheith ag baill foirne a bhíonn lonnaithe nó ag cur seirbhísí ar fáil sna pobail sin.

Creidim gur trí leasú iad seo a bheadh réasúnta éasca le héifeacht a thabhairt dóibh in san reachtaíocht agus creidim go gcuirfidís go mór, thar am, leis an gcreat reathaíochta teanga.  I mo thuairim tagann na moltaí seo le téama an tseisiúin seo – Láidriú Acht na dTeangacha Oifigiúla – ach is moltaí iad atá fágtha ar lár óna ceannteidil.  

Foireann le Gaeilge
A fheabhas agus a bheadh leasaithe den sórt atá á mholadh agam caithfear aghaidh a thabhairt freisin ar an gconstaic is mó a bhaineann le cumas an stáit seirbhísí a sholáthar i dhá theanga oifigiúil na tíre.

Is féidir linn a oiread dualgais agus is mian linn a leagan ar eagraíochtaí stáit ach mura bhfuil dóthain foirne ar fáil leis an gcumas sa teanga is ag snámh in aghaidh easa a bheas muid.  Ní chreidim gur fios don stát cén líon foirne a theastaíonn chun mbeifí in ann seirbhísí mar is ceart a chur ar fáil do phobal na Gaeilge agus na Gaeltachta.  Deirim é sin mar ní eol dom go bhfuil aon anailís déanta ar na riachtanais ná go deimhin ar an líon foirne le Gaeilge atá ag obair sa státchóras.

Is léir...gur go drogallach agus go teoranta atá Rann Rialtais ag aithint na poist lena mbainfidh riachtanais Gaeilge leo. Ní haon ábhar dóchais an méid seo.

Ach ní thugann an méid atá ar eolas againn aon chomharthaí móra dóchais dúinn.  Mar fhreagra ar cheist Dála a cuireadh le gairid is léir gur faoi bhun 3% atá an líon foirne le Gaeilge in ocht Rann Rialtais.  Is léir freisin gur go drogallach agus go teoranta atá Rann Rialtais ag aithint na poist lena mbainfidh riachtanais Gaeilge leo.  Ní haon ábhar dóchais an méid seo.

Nuair a fhoilseofar an Bille leasaithe tá súil agam, cé nach ionann sin agus dóchas a bheith agam, go dtabharfar aird ar na moltaí atá déanta agam mar Choimisinéir Teanga, go dtabharfar cluas éisteachta in áit an chluas bhodhar d’aighneachtaí an phobail agus go gcuirfear san áireamh na moltaí atá déanta ag Comhchoiste an Oireachtais. Tá tuilleadh chruthúnais againn anois, má bhí a léithid ag teastáil, ón bpobalbhreith ag Millward-Brown, coimisiúnaithe ag Conradh na Gaeilge le déanaí go bhfuil lucht labhartha na Gaeilge ag lorg agus ag éilimh go mbeadh seirbhísí ar ard chaighdeáin a fháil trí Ghaeilge ón Stát.

Tá téama amháin comónta againn uile, sé sin go teastaíonn uainn an tAcht a neartú ní í a lagú nó fiú í fhágáil in sa riocht ina bhfuil sí ann.

---

Seo an painéal de chainteoirí a bhí ann ar an lá.

Rafael Ribó i Massó, Rónán Ó Domhnail, Máirín Ní Ghadhra (Cathaoir), Éamon Ó Cuív TD, Seanadóir Trevor Ó Clochartaigh agus Seán Kyne TD.

Cur chuige an mhéir fhadachais! - An Coimisinéir Teanga.

An Coimisinéir & Comhchoiste eile!

Beagnach bliain ó shin, (23 Ean 2014) bhí an iar Choimisinéir Seán Ó Cuireáin ós comhair coiste Oireachas ag tabhairt miniú ar a chinneadh éirí as oifig agus a léiriú ar conas mar abhí ag éirií leis an Straitéis Fiche Bliain, má bhí. Bhí a chomharba mar Choimisinéir Teanga, Rónán Ó Dómhnaill ós comhair Chomhchoiste um Fhormhaoirsiú ar an tSeirbhís Phoiblí agus Achainíocha ar an 14 Eanáir 2015. Bh sé ann le cearta lucht labhartha Gaeilge agus Acht na Gaeilge a phlé inné.

Dúirt Trevor Ó Clochartaigh, Urbhlábhraí Shinn Féin ar na gcúrsaí sin agus ball den Chomhchoiste,  “Rinne an Iar-choimisinéara, Seán Ó Cuirreáin cáineadh láidir ar mholtaí an rialtais, ach is iad na cinnbhille céanna atá dhá phlé fós. Rinne Rónán Ó Domhnaill moltaí praiticiúla eile don chomhchoiste agus ba chóir go ndéanfaidh an rialtas iad a áireamh.
“Imeasc na bun éileamh tá; gur chóir rangú a dhéanamh ar na comhlachtaí poiblí ó thaobh éileamh ar sheirbhísí gaeilge uathu, gur cheart breathnú ar rialacháin seachas scéimeanna teanga a bheith ann agus gur gá seirbhísí poiblí trí mheán na Gaeilge a bheith ar fáil sna Gaeltachtaí gan cheist, gan choinníoll.
"Rinneadh moltaí nua freisin ar nós ról níos mó a thabhairt don chomhchoiste maidir le brú a chur ar chomhlachtaí poiblí agus eagraíochtaí stáit maidir lena gcuid dualgais le forálacha an achta a chomhlíonadh. Tá an Choimisinéar ag moladh freisin go mbeadh sórt ‘clár ciontóirí Gaeilge’ ann do na chomhlachtaí nach bhfuil ag feidhmiú de réir an Achta.'

Dúirt an Coimisinéir Teanga Rónán Ó Domhnaill, go raibh gá le clár poiblí le brú a chur ar eagraíochtaí neamh ghéilliúla cloí lena gcuid dualgais faoi Acht na dTeangacha Oifigiúla.

Lean sé “Cé go ndírítear aird phoiblí ar thuarascálacha a chuirim faoi bhráid Thithe an Oireachtais ag tráth a bhfoilsithe níl aon chlár lárnach poiblí ann a thugann le fios go héasca agus go leanúnach cé hiad na comhlachtaí poiblí atá neamhghéilliúil do reachtaíocht teanga nó go deimhin do reachtaíocht eile.”

Is i gcomhthéacs an scrúdú atá á dhéanamh ag an gcoiste Oireachtais ar ról, feidhm agus éifeacht na gcórais ina n-oibríonn oifigí Ombudsman fúthu a iarradh ar an gCoimisinéir teacht os comhair an comh-choiste agus dúirt Rónán Ó Domhnaill go bhféadfadh ról a bheith ag coiste Oireachtais chun a leithéid de chlár a chothabháil.

“D’fheicfinn go bhféadfadh ról a bheith ag Coiste Oireachtais comhlachtaí poiblí a chlárú nó a bhaint den taifead, tar éis an cás a mheas. Ba ionann a leithéid de thaifead agus aitheantas an Oireachtais go raibh an sárú suntasach a dhóthain le bheith aitheanta.”

Leag an Coimisinéir béim freisin, agus bille leasuithe d’Acht na dTeangacha Oifigiúla á dhréachtadh, ar an gá le hAcht le cur ar a chumas cosaint a dhéanamh ar chearta teanga an tsaoránaigh, chomh maith le bealach éifeachtúil chun comhlachtaí poiblí nua a thabhairt faoi scáth an Achta.

“Fáiltím mar sin roimh an moladh atá déanta sna ceannteidil don Acht leasuithe go dtabharfar comhlachtaí poiblí nua faoi scáth na reachtaíochta go huathoibríoch. Cuirfidh sé seo ar mo chumas freastal ar líon suntasach gearáin atá á fháil agam, nach bhfuil cumhacht agam faoi láthair gníomhú ina leith.”

Seo mar a labhair sé:

Ba mhaith liom buíochas a ghlacadh leis an gComhchoiste as cuireadh a thabhairt dom teacht in bhur láthair inniu agus labhairt libh maidir le ról m’Oifige i gcomhthéacs ról oifigí Ombudsman go ginearálta. Tá Oifig an Choimisinéara Teanga ar an bhfód anois le breis agus 10 mbliana agus faoi réir Acht na dTeangacha Oifigiúla tá cheithre phríomhchúram leagtha ag an Oireachtas ormsa mar Choimisinéir Teanga. Is iad sin: déileáil le gearáin a dhéanann baill den phobal maidir le heaspa seirbhísí trí Ghaeilge a bhíonn ar fáil ó chomhlachtaí poiblí monatóireacht nó faireacháin a dhéanamh ar an mbealach a chuireann comhlachtaí poiblí a gcuid dualgais i bhfeidhm faoin Acht comhairle a chur ar an bpobal maidir le cearta teanga agus comhairle a chur ar chomhlachtaí poiblí maidir lena ndualgais faoin Acht Sa tréimhse 10 mbliana go dtí deireadh na bliana 2013 bhí sa bhreis ar 6,000 gearán faighte ag m’Oifig, 96 imscrúdú oifigiúil seolta againn agus 213 léirmheas nó iniúchtaí déanta ar chur i bhfeidhm scéimeanna teanga chomh maith le monatóireacht déanta ar ghnéithe eile den Acht. Ba cheart dom a rá ón tús gur Oifig bheag í m’Oifigse le 6 státsheirbhísí atá ar iasacht ón Roinn Ealaíon, Oidhreachta agus Gaeltachta. Is soláthar de €567,000 a bhí ceadaithe do m’Oifig don bhliain 2014 agus ba mhaith liom fáiltiú roimh an ardú go €670,000 atá ceadaithe don Oifig don bhliain 2015. Fiú leis an ardú atá tagtha ar sholáthar airgid na hOifige fágtar fós go bhfuil sí ar cheann de na hOifigí Stáit is lú sa tír. Ról mar Ombudsman Tá sé fíor thábhachtach go mbeadh oifig neamhspléach ann le cumhachtaí faoi mar atá ag aon Oifig Ombudsman eile chun déileáil le réimse cearta teanga. Roimh theacht ar an bhfód d’Acht na dTeangacha Oifigiúla bhí ar shaoránaigh go mba chás leo easpa seirbhísí trí Ghaeilge ón státchóras dul i muinín na gcúirteanna chun sásamh a fháil ar údar a ngearáin. Is cur chuige costasach agus anróiteach, ó thaobh an tsaoránaigh agus an Stáit, a bhí ag baint le cás bunreachtúil a thionscnaimh chun faoiseamh a fháil. Ó tharla cearta teanga an tsaoránaigh a bheith ag eascairt ó stádas na Gaeilge sa Bhunreacht ba iad na cúirteanna an t-aon bhealach a bhí ar fáil chun na cearta sin a chosaint. Leagan an tAcht amach creat inár féidir leis an saoránach a chuid cearta a éileamh ar bhealach atá níos éasca ó thaobh an riaracháin agus an chostais de. Léiríonn líon na ngearáin a fhaigheann m’Oifig go bhfuil muinín ag pobal na Gaeilge agus na Gaeltachta as ár gcumas dul i ngleic le gearáin a bhaineann le heaspa seirbhísí trí Ghaeilge a bheith ar fáil ón státchóras. Teastaíonn oifig neamhspléach mar go bhfuil sé léirithe cheana féin gurbh é seo an t-aon bhealach ar féidir leis an bpobal a bheith muiníneach go mbeidh tuiscint ar chúrsaí cearta teanga agus cumhachtaí cuí ar fáil chun dul i ngleic leis na deacrachtaí a thagann chun cinn. A Chathaoirligh, tá iarrtha ag an gComhchoiste orm mo chuid tuairimí a roinnt libh maidir le ról, feidhm agus éifeacht na gcórais ina n-oibríonn oifigí Ombudsman fúthu. Déanfaidh mé sin i gcomhthéacs m’Oifig féin. Acht éifeachtach agus cuimsitheach Tosóidh mé leis an Acht féin mar is é sin an bunchloch ar a bhfuil cearta reachtúil teanga an tsaoránaigh agus mo chumhachtaigh mar Choimisinéara chun na cearta sin a chosaint leagtha amach. Múnlaíodh an tAcht ar dhá chóras a bhí in úsáid i ndlínsí eile, córas an Choimisinéara Teanga a bhí bunaithe i gCeanada agus córas na scéimeanna teanga a bhí in úsáid sa Bhreatain Bheag. Déileálann an tAcht leis na cearta teanga a bhaineann le húsáid na dteangacha oifigiúla i dTithe an Oireachtais, in Achtanna an Oireachtais, sna Cúirteanna, i measc comhlachtaí poiblí agus úsáid na logainmneacha oifigiúla. Go príomha is iad comhlíonadh na ndualgais atá leagtha ar chomhlachtaí poiblí faoin Acht is mó a bhíonn m’Oifig ag déileáil leo. Ní miste liom a shoiléiriú gur líon teoranta dualgais dhíreacha a leagtar ar gach comhlacht poiblí a thagann faoi scáth na reachtaíochta. Baineann na dualgais sin le húsáid na dteangacha oifigiúla ar stáiseanóireacht, comharthaíocht agus fógairtí taifeadta béil agus cumarsáid scríofa áirithe. Chomh maith leis sin tá dualgas ar chomhlachtaí poiblí líon teoranta doiciméid a fhoilsiú sa dá theanga oifigiúil. Ina dhiaidh sin tá na dualgais atá ar chomhlachtaí poiblí ag brath ar an méid a bhíonn daingnithe ag an Aire Ealaíon, Oidhreachta agus Gaeltachta in aon scéim teanga leis an gcomhlacht poiblí. Ní gá dom a thabhairt le fios in athuair an t-imní atá léirithe agam roimhe seo maidir le feidhmiú chóras na scéimeanna teanga. Mar is eol daoibh tá ceannteidil an bhille leasaithe d’Acht na dTeangacha Oifigiúla foilsithe anois le roinnt míonna. Roimhe sin d’fhoilsigh m’Oifig tráchtas ar fheidhmiú an Achta inár leagadh amach moltaí ar bhealaí ina bhféadfaí cearta teanga an tsaoránaigh a chosaint ar bhealach níos éifeachtaí. Ar aon léamh idir an dá cháipéis sin is léir go bhfuil bearnaí suntasacha eatarthu. Baineann na bearnaí sin go príomha leis na cearta teanga a chóir a bheith ar fáil do phobail ina bhfuil an Ghaeilge fós in uachtar iontu mar theanga labhartha laethúil agus ról na scéimeanna teanga sa chreat cearta teanga. Baineann cearta teanga le gach saoránach, cearta atá cosanta ní amháin i reachtaíocht ach freisin i mBunreacht na tíre. San Acht leasaithe tá sé ríthábhachtach go leagfaí amach cur chuige soiléir a fhreastalóidh ar na riachtanais a eascraíonn óna cearta sin. Tuigim nach scrúdú ar na ceannteidil atá mar ábhar do sheisiún an lae inniu agus dá bhrí sin níl sé i gceist agam déileáil go mion leis an ábhar seo. Ba mhaith liom mar sin féin an pointe ginearálta a dhéanamh go bhfuil mo chumas cosaint a dhéanamh ar chearta teanga an tsaoránaigh ag brath ní h-amháin ar na cumhachtaí atá ar fáil dom ach freisin ar an reachtaíocht atá mar bhonn agus mar thaca do na cearta sin. Ar an ábhar sin tá sé spéisiúil gur bhain 28% de na himscrúduithe a rinneadh go dtí seo le fórálacha teanga a bhí déanta i reachtaíocht seachas Acht na dTeangacha Oifigiúla, reachtaíochta ar nós an tAcht Oideachais 1998, Acht an Gharda Síochána 2005, An tAcht Iompair 1950 i measc cinn eile. Ní miste liom a lua freisin nach dtagann gach comhlacht poiblí faoi scáth na reachtaíochta. Is iad na comhlachtaí poiblí sin amháin atá ainmnithe faoi sceideal an Achta a thagann faoi scáth na reachtaíochta. Is don Aire nuashonrú a dhéanamh ar an sceideal sin, gníomh nár rinneadh ach an t-aon uair amháin sa bhliain 2006. Fáiltím mar sin roimh an moladh atá déanta sna ceannteidil go dtabharfaí comhlachtaí poiblí faoi scáth na reachtaíochta go huathoibríoch agus tá sé tábhachtach go ndéanfaí an méid sin. Neamhspleáchas agus acmhainní Tá sé ar cheann d’fhorálacha an Achta gur oifig neamhspleách í Oifig an Choimisinéara Teanga. Is féidir liom a dhearbhú go bhfeidhmíonn m’Oifig ar an mbunús sin. An méid sin ráite tá an soláthar airgid agus acmhainní daonna atá ar fáil do m’Oifig ag brath ar thoil an Aire. Mar atá ráite agam roimhe seo is oifig Stáit an-bheag í m’Oifig agus cosúil le heagraíochtaí eile beidh éifeacht agus tionchar ár gcuid oibre ag brath ar dóthain foirne a bheith ar fáil dúinn chun ár gcuid dualgais a chomhlíonadh. Cé nach raibh aon tionchar aige ar m’Oifig go dtí seo is éasca an ceangal a dhéanamh gur féidir tionchar a imirt ar éifeacht eagraíocht nuair atáthar ag brath ar sholáthar airgid agus foirne an mháthair eagraíocht. Tacaím mar sin leis an dearcadh gur cheart an múnla atá in úsáid do mhaoiniú a dhéanamh ar sheirbhísí Ombudsman a scrúdú. Feidhmeanna agus cumhachtaí Mar Choimisinéir Teanga tá sé de chumhacht agam imscrúdú a dhéanamh le fáil amach ar bhféadfadh gur sháraigh comhlacht poiblí forálacha an Achta nó forálacha aon achtacháin eile a bhaineann le stádas nó úsáid teanga oifigiúil. Is féidir liom é seo a dhéanamh de thoradh gearán, ar mo thionscnamh féin nó ar iarraidh ón Aire. Feidhmíonn m’Oifig córas neamhfhoirmiúil ina réitítear formhór mhór na ngearáin a thagann faoi mo bhráid. I gcásanna ina ndéanaim imscrúdú reachtúil agus a n-eisítear tuarascáil le fionnachtain agus moltaí, is féidir le haon pháirtí nó duine ina bhféadfadh an méid sin difear a dhéanamh dó nó di, achomharc a dhéanamh chun an Ard Chúirt ar phonc dlí i gcoinne an chinnidh. Más amhlaidh nach gcuireann comhlacht poiblí moltaí a bhíonn déanta i dtuarascáil imscrúduithe i bhfeidhm tar éis tréimhse réasúnach ama a bheith caite, is féidir liom an méid sin a thuairisciú chuig Tithe an Oireachtais. Go dtí seo tá 6 thuarascáil leagtha againn faoi bhráid Thithe an Oireachtais. I bhformhór na gcásanna a chuir m’Oifig faoi bhráid Thithe an Oireachtais go dtí seo níor shéan na comhlachtaí poiblí na fionnachtain a bhí déanta sna tuarascálacha imscrúdaithe. Is é gur mhaígh siad nach raibh dóthain acmhainní acu chun na seirbhísí ábhartha a bhí á gcur ar fáil i mBéarla a chur ar fáil i nGaeilge chomh maith. Tá ról tábhachtach ag an gCoiste seo mínithe a lorg ó chomhlachtaí poiblí ar na cúiseanna a roghnaíonn siad gan moltaí a bhíonn déanta i dtuarascáil reachtúil a chur i bhfeidhm i gcásanna den chineál seo. Is é ár dtaithí go bhfuil tionchar éifeachtach ag an bhforáil seo sa chinneadh a dhéanann comhlacht poiblí maidir le moltaí reachtúla a chur i bhfeidhm. Má bhíonn an comhlacht poiblí den tuairim áfach go raibh na fionnachtain a rinneadh sa chéad dul síos lochtach tá an rogha ar fáil dóibh dúshlán an chinneadh sin a thógáil sna cúirteanna, áit gur féidir léirmhíniú dlíthiúil a fháil. Feicim mar sin féin go bhféadfadh comhlachtaí poiblí a easaontaíonn le cinntí imscrúduithe, ar bhonn léirmhínithe, a bheith ag roghnú gan dúshlán cúirte a thógáil i gcoinne na gcinntí sin ach ina ionad sin teacht i láthair Coiste Oireachtais chun a gcás a chur os a gcomhair. D’fhéadfadh gur iarracht a bheadh anseo an dá thrá a fhreastal. Cé go ndírítear aird phoiblí ar thuarascálacha a chuirim faoi bhráid Thithe an Oireachtais ag tráth a bhfoilsithe níl aon chlár lárnach poiblí ann a thugann le fios go héasca agus go leanúnach cé hiad na comhlachtaí poiblí atá neamhghéilliúil do reachtaíocht teanga nó go deimhin do reachtaíocht eile. D’fheicfinn go bhféadfadh ról a bheith ag a leithéid de chlár mar shlí le cur ina luí ar chomhlachtaí poiblí cloí le moltaí a bhíonn déanta in imscrúduithe reachtúil. D’fheicfinn go bhféadfadh ról a bheith ag Coiste Oireachtais comhlachtaí poiblí a chlárú nó a bhaint den taifead, tar éis an cás a mheas. Ba ionann a leithéid de thaifead agus aitheantas an Oireachtais go raibh an sárú suntasach a dhóthain le bheith aitheanta. A Chathaoirligh agus a chomhaltaí, is é bun agus barr an Achta ná go mbeadh cearta teanga ar fáil do shaoránaigh na tíre seo gur mian leo a úsáid a bhaint as an chéad teanga oifigiúil ina gcuid gnóthaí oifigiúla leis an Stát. Is é mo ról ná cosaint a thabhairt do na cearta sin. Ba mhaith liom buíochas a ghlacadh libh as an deis labhairt libh inniu agus d’fháilteoinn roimh aon cheisteanna atá agaibh.

Rónán Ó Domhnaill leis an gcéad Coimisinéir Teanga, Seán Ó Cuirreáin le chéile in Aras an Uachtaráin ar lá a cheapacháin mar an dara Chomisinéir Teanga

An Coimisinéir & Comhchoiste eile!

Friotal an chine?

Is gá do phobal na Gaeltachta freagracht a ghlacadh, is cinnte nach féidir bheith ag brath ar an stát.

Chuir an clár "An mar a chéile muid?" an chuid daoine ag smaoineamh, mé fhéin ina measc! Is cuimhin liom go maith an floscadh ag an am sin. An caint, an argóint, an polataíocht, agus eile. Léigh mé píosaí sna seascadaí ag  Deasún Fennell san Sunday Press ag caint faoin borradh a bhí ag tosú i nGaeltacht Iarthar na Gaillimhe, go raibh sé de mhisneach aige a shaol agus saol a chlainne a athrú go h-iomlán ar imeall na Farraige i Muighnis, nó mar a scríobh sé fhéin Maoinis, (nod d'fhear mór na Síne).

Bóithre na smaointe!
Thuig mé, mar duine nach ón tuath mé agus ar bheagán Ghaeilge, go raibh "rud éigin" aige mar a déarfá. Thuig sé nach faoi theanga amháin gur cóir dúinn ár n-iarrachtaí a dhíriú, ach ar phobal.  Thuig sé nár leor screamh Ghaeilge a bhualadh anuas ar smaointe lucht an Bhéarla. Ar ndóigh mar fáidh in aon tír níor ghlacadh leis a bhí á rá aige. Seafóid, cumanachas, briongloídi a dúradh ach maidir liom féin ba guth nua a bhí ann agus dár liom bhí radharc éagsúil aige a thuig mé agus a bhí difriúil ón na siobailit ag Gluaiseacht na Gaeilge agus ag an mbunaíocht bunaithe san bPríomh Chathair.

Níl fhios agam an toisc smaointe Fennell nó an as a stuaim féin d'éirigh ag an am céanna rud éigin nua sa Ghaeltacht, Conamara, Tír Chonaill agu Corca Dhuibhne. Gluaiseacht Cearta Sibhialta na Geltachta a bhí ar i gConamara agus bhí níos mó eolas agam-sa ar an gceantair sin, an ceantair ar bhaist Fennell leis an tsean-ainm Iarchonnacht. Ar ndóigh bhí easaontas ann ní h-amháin i measc Pobal Chonamara ("Níl sibh ceart agus níl sibh sibhialta!" a dúradh mar luaigh Seosamh Ó Cuaig in alt le déanaí.), ach i measc baill GCnaG féin agus idir iad féin agus Fennell, agus (ar ndóigh) ag "lucht Bhaile Átha Cliath", an cuid is mó de bunaithe ar mí thuiscint. Fiú inniú nuair a luadh an tearma a bhí á úsáid ag Fennell, "Iosráel in Iarchonnachta!" deireann daoine gur seafóid nó rud níos measa fós atá ansin. Tá sé éasca rud a ionsaí mar sin ach nach fiú go mór rudaí a iniúcadh sular caithtear amach iad? Dár liomsa nuair atá duine ag cáineadh smaointe nua ní mór é a iniúcadh ar dtús agus ansin moladh níos fearr a chuir ós ár gcomhair.

Ach ar bhealach nach beag bhíodar, Fennell agus GCnaG agus na dreamanna sna ceantracha eile Gaeltachta,  ag troid ar son rud céanna, cumhacht a thabhairt thár n-ais don phobal, cumhacht atá sciobtha ó Phobal Chonamara, (agus Pobal na hÉireann i gcoitinne) le fada. Ar ndóigh sa Ghaeltacht tá rud éigin so-bhreis thar Phobal ar bith eile, traidisiúin ársa cheoil, amhránaíochta, teanga a síneann siar níos mó na míle bliain agus rud atá a chur faoi chois ag maorlathas na tíre. Agus inniú? Nach bhfuil sé "..á ruaigeadh ar leataobh go leanúnach chuig imeall na sochaí, agus áirím anseo cuid mhaith den riarachán poiblí....go bhfuil fórsaí níos láidre agus níos forleithne fós ann ar cuma leo ann nó as dár dteanga náisiúnta." (Seán Ó Cuirreáin, Eanáir 2014)

Do Dheasún Guth ag glaoch san fhásach ar an taobh eile den tSionainn! Guth dúchas é, guth a thuigim, ach cé ghéillfidh dó? Is ionann a fhriotal agus friotal an chine: is ionall a aisling agus aisling na Romani, a tháining go hÁrainn. Ach tá na céadta blian, agus na glúnta máthar, idir sinn agus iad. Ba é liodán na máthar ina hainnise is ina brácha: 'Soir leat a ghatlaigh, fag an Gaeilge ag na faoileáin! Soir leat ón mbualtrach go sráide na cathrach go só agus teaspach. Níl ach ceachtaireacht thiar!' Tá caiseal le tógáil! Tá teallaigh le cóiriú! Tá anam le beoú! Tá ríocht nua le gnóthú! Pádraig Ó Fiannachta, Inniú 28 Márta 1969

Bhí sé mar seo i gcónaí!
Ní rud nua é seo áfach mar sa bhliain 1922 agus an triú Dáil ina suí dúirt Pádraig Ó Conaire: "Sa tríú Dáil nuair a bheidh ceist an-chorraithe á phlé (sic) ag na teachtairí, is beag alt ann nach gcuirfear ina naghaidh. Ach bíonn gach duine dearfa gurb é an t-alt a bhaineann leis an teanga Ghaeilge an t-aon alt amháin nach gcuirfear ina aghaidh ... Agus tá daoine ar an tríú dáil seo, agus ní hé amháinn gur cuma leo an teanga ach is fuath leo í ina chroí istigh - cén fath mar sin, nach gcuireann said in aghaidh an ailt seo atá i gceist agam? An é an chaoi gur dóigh leo go mbeadh sé fánach acu? Ní hea ar chor ar bith, ach go bhfuil fhios acu go rímhaith nach bhfuil san alt ach ornáideachas. Tá a fhios ag cáirde na teanga é chomh maith le naimhde na teanga, agus fagann an dá dhream mar sin é mar scéal"

Bhí an méid sin fíor go dtí 2012 nuair a brúadh Acht na Gaeltachta sa Dáil gan tacaíocht ón Fhreasúra nuair a shiúladar amach.

Ar na imeall
Ach mar a dúirt mé ní ceist teanga amháin atá anseo. Is gnáth daoine iad pobal na Gaeltachta, ní gníomhairí teanga iad, ní fhreathnaíonn siad ortha féin mar iarsmalann nó foinnse na Gaeilge. Is léir go gceapann an Rialtas FG/LO é sin mar níl ann "..ach fo-rannóg ag plé le cúrsaí Gaeilge agus Gaeltachta – fo-rannóg de roinn atá mór agus ilghnéitheach...Agus tá an fho-rannóg sin lonnaithe i bhfad ó lár na cumhachta (thiar sna Forbacha i gConamara)." (Seosamh Mac Donnacha)  Bhí níos mó chiall leis an mar chuid den Roinn Pobal, Tuaithe & Gaeltachta ná chuid de Roinn na hEalaíona agus Iarsmalanna.

Tá mo chuid thuairimí féin ar chonas ar éirigh leo a chuid aidhmeanna a bhaint amach. An rud is tabhachtaí a tháinig as ná Raidío na Gaeltachta, rud a nascann na ceantreacha le chéile. (Ach an bhfuil baol anois ann "Má leanann cúrsaí mar atá, feicim an lá nach mbeidh i TG4 & RnaG ach rannógaí do i RTE, BAC agus ní bheith gá le Roinn ná Udáras, " Seán Ó Cualáin ar twitter 30/12/2014)

Smaointe eile! • Aindrias Ó Cathasaigh 5/1/2015 • Aonghus Ó hAlmhain 31/12/2014 • Conchbbhair Ó Liatháin 31/12/2014 Roim an gclár • Seosamh Ó Cuaig 30/1/2014

Cé dhéanfaidh é?
Ach is beag ó thaobh caomhniú phobail atá déanta ag an "establishment." Sea, chuireadar infhéistiú i monarchanna ach is beag aird a thugadar don teanga nó do chultúr na ndaoine. Mar sin is in olcas atá rudaí ag dul. Mar a dúirt Joe Steve Ó Neachtain, cén mhaitheas a bheidh le pé dul chun cinn atá déanta más pobal Béarla a bheidh ann ag an deireadh?

Dár liomsa an teip is mó a bhí ann na Údarás na Gaeltachta gan bheith ina Chomhairle Chontae, tofa ag an bpobal le cumhacht chomhairle chontae ar chursaí pleanála, bóithre, reiligí, uisce agus na rudaí a bhaineann le saol an gnáth duine agus bhí áthas orm gurb é sin ceann de na rudaí a lúadh go láidir ar an gclár ag an dream nua. Is gá do phobal na Gaeltachta freagracht a ghlacadh, ni féidir brath ar an stát.

Dúradh san chlár úd tá jab anois le críochniú ag comharbaí na Gluaiseachta. Mar a scríobh an tAth Pádraig Ó Fiannachta i 1969.

"Tá caiseal le tógáil!
"Tá teallaigh le cóiriú!
"Tá anam le beoú!
"Tá ríocht nua le gnóthú!"

Friotal an chine?

Glaoch neamh-chomhfhiosach ó Enda!

Bhí briongóid agam aréir go bhfuair mé glaoch ón dTaoiseach dul in a áit le h-oráid a dhéanamh! Ní cuimhin liom cé áit, nó chén ocáid.

Glaoch brionglóideach

Ní fios cad as a dtáinig smaoineamh mar sin i mo chloigeann neamh-chomhfhiosach. Bheadh sé níos aistí fós ná an cuireadh a fuair Seosamh Ó Cúig seanmóin a thabhart ós comhair na h-altóra i gCill Chiaráin!

Ní gá a rá nach bhfuil mé ar aon intinn le hEnda Kenny, ná lena pháirtí. Ní dóigh liom go bhfuil mé ar aon intinn le h-aon cheann de na páirtithe eagraithe.

Ach is dócha gur ceart dom a admháil gur chaith mé vóta do Fine Ghael uair amháin, sa bhliain 1973. Bhí cúis amháin le mo vóta, Scoil Dhún Chaoin a shabháil, mar bhí sé á dhúnadh ag Fianna Fáil. D'éirigh le comhrialtas Fine Ghael & Lucht Oibre dul i gcumhacht agus rinneadar mar a dúradar, choimeadadar an scoil ar oscailt.

Ach mo léann ghéar féach ar a rinneadar níos deanaí. Cuireadh deireadh le Gaeilge ‘éigeantach’ sa státseirbhís le cinneadh Rialtais ar an 27 Meán Fómhar 1974. Dúirt Richie Ryan ans Aire ag an am, "Tá an Rialtas lánmhuiníneach go músclóidh na hathruithe seo, a chuireann spreagadh in áit éigeantais, dea-mhéin bhreise don Ghaeilge agus go gcuideoidh siad le leathnú na teanga laistigh agus lasmuigh den státseirbhís trí atmaisféar níos fabhraí a chothú di…" (Aistriúchán)

Tá fhios ag cách cad a thárla ansin. Tá mé ag cogadh ó shin leis an stáit seirbhís ceart a thabhairt dom sa teanga náisiúnta.

Tá ceacht foghlaimithe agam. Is cosúil nach bhfuil ag Fine Gael.

Glaoch neamh-chomhfhiosach ó Enda!

Polasaí tithe an Oireachtas le feiscint go soiléir!

"Léiriú ... ar an bpolasaí atá sna Tithe seo ó thaobh na Gaeilge de!"

Seo tuairisc ar an gcruinniú (Béarla) a bhí ag an bhFochoiste um an Straitéis 20 Bliain don Ghaeilge 2010-2030 agus Rudaí Gaolmhara (?) inné (25 Samhain 2014).

Meri Hews

Bhí ar an gcruinniú féin a bheith as Bearla mar "níl raibh ateangaire le fáil sa seomra seo." Ba masla do teanga é sin agus don aoí oirirce ón Bhreatain Bheag, Meiri Hews, Coimisinéir Teanga na Breataine Bige (Breatnais/Bearla).

Agus inniú bhí an giolch seo í mBéarla amháin ón chóras nuachta ag an Oireachtas ag rá go raibh tuairisc focal ar fhocal ar líne mar atá anseo. Tá Oireachtas na hÉireann níos measa ná Pairlimint na hEorpa ó thaobh na Gaeilge de.

Polasaí Oireachtais Éireann á léiriú - arís!

Dúirt an Seanadóir Ó Clochartaigh ag an gcruinniú féin: "Nílim ag díriú mo mhéar ar aon duine sa seomra seo ach is trua é nach bhfuil an acmhainn ar fáil againn go bhféadfaí an díospóireacht seo a dhéanamh go dhá-theangach agus go mbeadh córas aistriúcháin ar fáil. Tuigim go bhfuil ganntanais ann ó thaobh na seomraí áirithe ach sílim gur léiriú é freisin ar an bpolasaí atá sna Tithe seo ó thaobh na Gaeilge de.

"Mar a dúirt an Coimisineir, sa Bhreatain Bheag is féidir leo a rogha teanga a úsáid nuair is toil leo é sin a dhéanamh. Ní féidir linn é sin a dhéanamh, fiú sna Tithe seo. Daoine a bhíonn an cumas orthu déileáil as Gaeilge de ghnáth, níl siad ábalta é sin a dhéanamh...."

Trian den mballraíocht!
Rud eile a léirigh suime Tithe an Oireachtais sa teanga ná nach raibh ach dhá bhaill den choiste féin i láthair, An Seanadóir Labhrás Ó Murchú, a bhí mar cathaoireach ar chúrsaí agus an teachta dála, Peadair Tóibín.

Cá raibh an ceathrar eile? Na Teachtaí Micheál Mac Carthaigh & Caoimhín Mac Unfraidh TD agus na Seanadóirí Fiach Mac Conghaíl & Hildegarde Ní Neachtain

Bhí beirt cuairteoirí an ón tSeanaid, Trevor Ó Clochartaigh (SF) agus Jim D'Arcy (FG).

Mar a dúirt mé seachas cúpla focail bhí na h-imeachtaí i mBéarla o hiomlán. I bhfocail Uí Clochartaigh, "Léiriú ... ar an bpolasaí atá sna Tithe seo ó thaobh na Gaeilge de!"

Go mór mór nuair a bhí sé de chuirtéis ag Coimisinéir Teanga na Breataine Bige giolch-fhógra faoin gcruinniú inné iná dteanga féin a chuir ar líne!

Diolch yn fawr iawn Comisiynydd!

Polasaí tithe an Oireachtas le feiscint go soiléir!

Cúis ísle brí nó tráth cinniúnach? Ár rogha féin!

Sean ostán i lár Bhaile Átha Cliath is sea Wynns. Is ansin a bhailigh mór uaisle na Gaeilge le staidéar eile fós ar stáid na teangan, an uair seo ar chumas Gaeilge oige na Gaeltachta. Ocáid a bhí eagraithe ag COGG a bhí ann agus Runaí na Roinne Oideachas a sheol an tuairisc. 

Anailís eile!

Bá léir ó chuntaisí ar a bhí sa tuairisc go raibh cumas nios fearr sa Bhéarla acu a tógadh le Gaeilge sa bhaile. Agus mar críoch deireann sé muna n-athríonn an pobal agus an státchóras a gcur chuige i leith na Gaeilge sa Ghaeltacht, ní shárófar na dúshláin atá roimh an teanga. Ní hí an Ghaeltacht amháin a bheidh thíos leis ach an tír ar fad, mar beidh deireadh leis an 'náisiún Gaelach agus an bhféiniúlacht Ghaelach bheo.' Féach mar shampla Kevin Hickei ina alt, Cumas ‘níos fearr’ sa Bhéarla ag na cainteoirí óga dúchais is fearr, i dTuairisc.ie aréir.

Ba cúis diomá é seo do roinnt daoine.  Is mar seo a labhair ráiteas ó Tuismitheoirí na Gaeltachta" Díomá ar díomá, droch scéal in ndiaidh droch scéal. 

Croí trom

Mar a dúirt Seán Ó Cuirreáin beagnach bliain ó shin, "...dóibh siúd atá gafa go gairmiúil nó go deonach le cosaint nó cur chun cinn na teanga, is tréimhse í seo atá lán le héiginnteacht. Ní fhaca mé in imeacht 30 bliain mar iriseoir nó mar Choimisinéir Teanga an oiread ísle brí agus lagmhisnigh. D’ainneoin tacaíocht ollmhór ag tromlach an phobail i gcoitinne sa tír don teanga, tá sí á ruaigeadh go leanúnach chuig imeall na sochaí, agus áirím anseo cuid mhaith den riarachán phoiblí; ní bheidh sé furasta í a thabhairt ar ais go háit níos lárnaí."

Deireann ráiteas ó Tuismitheoirí na Gaeltachta: "Is le croí trom a fháiltíonn Tuismitheoirí na Gaeltachta roimh thorthaí an taighde ‘Iniúchadh ar an gCumas Dátheangach: An sealbhú teanga i measc ghlúin óg na Gaeltachta’ a seoladh inniu, ach creideann muid go gcaithfear fáiltiú roimhe mar gurb í an fhírinne í.

Ní haon dea-scéala atá sa tuarascáil seo do thuismitheoirí ach ní haon mhaith dúinn an cur i gcéill.

Déantar moltaí ag deireadh na tuarascála seo agus tá roinnt de na moltaí seo dírithe ar thuismitheoirí. Más aon ábhar dóchais é, tá an eagraíocht Tuismitheoirí na Gaeltachta ag gníomhú ar chuile cheann de na moltaí seo ó bunaíodh muid sa mbliain 2011. Más ar bhonn fíor theoranta agus ar scála an-bheag féin é, creideann Tuismitheoirí na Gaeltachta gur dea scéala é seo.

Tá scoth na múinteoirí ag obair sa nGaeltacht ach níl aon rogha acu acu oibriú mar chuid de chóras nach ndéanann aon fhreastal ar an gcainteoir dúchais. Ba mhaith le Tuismitheoirí na Gaeltachta buíochas a ghabháil leis na múinteoirí seo, creideann muid go mbeadh an scéal i bhfad Éireann níos measa dá n-uireasa.

Tá achainí á dhéanamh ag an eagraíocht ar na hÚdaráis chuí (An Roinn Oideachais, Roinn na Gaeltachta, Údarás na Gaeltachta) gan neamhaird a dhéanamh de thorthaí an taighde seo agus gníomhú ar mholtaí an taighde láithreach.

Ná fágadh muid an chéad ghlúin eile de chainteoirí dúchais ar an bhfaraor géar."

Bhí dearcadh éagsúl ag scriobhnóir iGaeilge. "....Ná raibh sé riamh amhlaidh?   Is cuimhin liom mé féin in aois 7-12 bl.  agus na daoine a bhí ar chomhaois liom – bhíomar go léir ana chumasach sa Ghaoluinn agus sa Bhéarla.  Ní fhéadfaí mise a stopadh a léamh agus de bhrí gur beag an solathar leabhair i nGaeilge, bhíos ag léamh den chuid is mó i mBéarla.    Bhí mo chairde morán an gcéanna.    Ba sinne an dream leis an Ghaeilge ab fhearr ó dhúchas ónár gceantar d’ár n-aois – ach bhíomar chomh cumasach céanna i mBéarla ar a laghad....

...níl a fhios agam an fhadhb chomh mór é agus a chreideann daoine go mbeadh páistí atá idir 7-12bl níos cumasaí sa Bhéarla ná sa Ghaeilge ach más fadhb é sin, an bhfuil an réiteach ceart á moladh sa taighde seo?....

...is é mo bharúil mar thuismitheoir agus mar dhuine nach aon chabhair dúinn an taighde nua seo, go mbeidh sé á úsáíd mar chloch eile le cur ar charn chun an Ghaeilge sa Ghaeltacht a chur faoi chois, seachas a mhalairt.   " (B'fhiú go mór an alt ina iomláine a léamh!)

Bhfuil gníomh le teacht ón Roinn Oideachas, Roinn nach féidir le 98.5% den fhoireann i ndán plé leis an bpobal agus scoileanna sa teanga náisiúnta? "Tá An Roinn Oideachais agus Scileanna 100% tiomnaithe don Oideachas Gaeltachta" a dúirt Seán Ó Foghlú (Rúnaí na Roinne) ag an ocáid, a dúirt giolch ó Kevin De Barra. Nach spéisiúil gur cheap an Rúnaí go raibh gá a leithéid de rud a rá? An bhfuil sé chun a ráiteas sin a cruthú le gníomh?

Glac seilbh le dóchas!

"Tá an chluas bhodhar tugtha ag an Stát do na moltaí agus chuile uair a dhéantar staidéar ar stádas na Gaeilge sa nGaeltacht, buailtear creill bháis na teanga," atá in alt ag Maitiú Ó Coimín i dTuairisc.ie ar maidin.

Tá Fógra na Casca athraithe beagáinín aige "Dearbhaímid gur ceart ceannasach dochloíte é ceart phobal na Gaeilge chun seilbh na Gaeilge agus chun dála na Gaeilge a stiúradh gan srian."

Ach an gá go mbeadh sé mar sin? Críochníonn sé a alt mar seo.

"Tá a ndóthain Gaelscoileanna agus scoileanna Gaeltachta ann le húdarás feidhmiúil éifeachtach a bhunú.

Tá na moltaí ann cheana féin.

Tá an saineolas agus na scileanna ar fáil cheana féin.

Fógraítear cruinniú. Toghtar Bord sealadach. Cumtar siollabas agus curculam nua. Cuirtear na moltaí i bhfeidhm. Stoptar ag clamhsán."

Cé go n-úsáidtear an briathar saor san alt deireannacht is dóigh liom go bhfuil dúshlán nach beag curtha ós ar gcomhair. 

Rud nach bhfuil aon amhras faoi agus sin nach féidir bheith ag brath ar an stát chóras a thuile. Tá fhios ag pobal na Gaeltachta sin ón stair  agus óna dtaithí féin.

Bhfuil muid chun glachadh leis an dúshlán nó leis an "mugadh magadh, briolla brealla agus bréaga" ón stáit? 

Cúis ísle brí nó tráth cinniúnach? Ár rogha féin!

Imscrudú ar Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim faoi dhúshlán!

"Thug Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim le fios go raibh achomharc chun na hArd- Chúirte ar phonc dlí in aghaidh an chinnidh san imscrúdú seo á dhéanamh aici faoi Alt 28 den Acht." 

Turascaíodh i dTuairisc.ie go raibh an cás seo le bheith ós comhair na cúirte ar an 20 Samhain 2014.

Seo aisbhaint as tuairisc an Choimisinéira Teanga (2013) a fhoilsíod níos túisce i mBliaina. Tá an cás seo le teacht ós comhair cúirte ar an 20 Samhain 2014. Tá an tuairisc ina iomláine le fáil anseo ar shuíomh an Choimisinéara.

>>

Léirigh imscrúdú gur sháraigh Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim na dualgais reachtúla teanga atá daingnithe i bhfo-ailt 9(1) agus 9(3) d’Acht na dTeangacha Oifigiúla, 2003: 

• i gcásanna inar eisíodh faisnéis i scríbhinn, i bhfoirm leabhrán eolais, i dtaca leis an gCáin Mhaoine Áitiúil (CMÁ) agus nach raibh an chumarsáid sin leis an bpobal i gcoitinne nó le haicme den phobal i gcoitinne i nGaeilge nó dátheangach (i mBéarla agus i nGaeilge);
• i gcásanna inar eisíodh litreacha chuig aicme den phobal i gcoitinne i dtaca leis an CMÁ agus gur i mBéarla amháin a eisíodh na litreacha sin;
• i gcásanna gur i mBéarla amháin a bhí na ceannteidil stáiseanóireachta ar litreacha arna seoladh amach ag na Coimisinéirí Ioncaim.

IMSCRÚDUITHE Is é atá i gceist le himscrúdú ná fiosrúchán oifigiúil a sheoltar ar bhonn foirmiúil reachtúil de réir na bhforálacha atá in Acht na dTeangacha Oifigiúla. Tá an t-údarás agus na cumhachtaí cuí chuige seo tugtha dom mar Choimisinéir Teanga faoin Acht; baineann sé seo le cásanna inar dóigh liom gur theip ar chomhlachtaí poiblí a ndualgais reachtúla a chomhlíonadh faoin Acht, agus baineann sé fosta le haon fhoráil d’aon achtachán eile a bhaineann le stádas nó le húsáid na Gaeilge. Is féidir imscrúdú a dhéanamh a bheadh bunaithe ar ghearán ó aon duine, ar iarratas ón Aire Ealaíon, Oidhreachta agus Gaeltachta, nó ar mo thionscnamh féin. Is próiseas foirmiúil é an córas imscrúdaithe a thógann cuid mhaith ama agus acmhainní ar an gcomhlacht poiblí a bhíonn i gceist agus ar m’Oifig. Dá bhrí sin, is iondúil go ndéantar iarracht an gearán a réiteach ar dtús trí chóras neamhfhoirmiúil réitithe gearán na hOifige. Tá dualgas reachtúil ar chomhlachtaí poiblí agus ar dhaoine ar leith ar oifigigh de chuid comhlachtaí poiblí iad comhoibriú leis an imscrúdú agus faisnéis nó taifid dá gcuid a bhaineann le hábhar an imscrúdaithe a thabhairt dom. Is iondúil go n-iarrtar tuairisc i scríbhinn maidir leis an ábhar ar an gcomhlacht poiblí chomh maith. Má iarraim ar aon duine ar leith teacht i mo láthair le faisnéis ó bhéal a thabhairt, tá an duine sin i dteideal na ndíolúintí agus na bpribhléidí céanna is a bheadh ag finné os comhair na hArd-Chúirte. Déantar foráil san Acht d’fhíneáil nach mó ná €2,000 agus/nó príosúnacht ar feadh téarma nach faide ná 6 mhí a ghearradh ar dhuine a chiontófaí i gcúirt as diúltú comhoibriú le himscrúdú, as loiceadh ina d(h)ualgas comhoibriú le himscrúdú nó as bac a chur le hobair imscrúdaithe. Is féidir imscrúdú a sheoladh i gcásanna ina líomhnaítear gur theip ar chomhlacht poiblí a dhualgais reachtúla a chomhlíonadh i dtaca le:  Forálacha díreacha an Achta;  Rialacháin atá déanta faoin Acht;  Scéim teanga atá daingnithe faoin Acht;  Aon fhoráil d’aon achtachán eile a bhaineann le stádas nó le húsáid na Gaeilge. Ciallaíonn “achtachán” reacht nó ionstraim arna déanamh faoi chumhacht a thugtar le reacht. Tá dualgas reachtúil orm faoin Acht tuarascáil a eisiúint chuig na páirtithe cuí i gcás ina seolaim imscrúdú. Bíonn mo chinneadh i leith an ghearáin agus na moltaí cuí sa tuarascáil sin. Is féidir achomharc a dhéanamh chuig an Ard-Chúirt ar phonc dlí i gcoinne an chinnidh laistigh de cheithre seachtaine.

Le fo-alt 9(3) d’Acht na dTeangacha Oifigiúla, leagtar dualgas ar chomhlachtaí poiblí a chinntiú gur i nGaeilge, nó i mBéarla agus i nGaeilge, a bheidh cumarsáid faisnéise i scríbhinn nó leis an bpost leictreonach leis an bpobal i gcoitinne nó le haicme den phobal i gcoitinne. Ní ceadmhach í a bheith i mBéarla amháin.

Sa bhreis air sin, tá rialacháin reachtúla déanta in I.R. Uimh. 391 de 2008 faoi fho-alt 9(1) den Acht a chiallaíonn gur féidir le ceannteidil stáiseanóireachta a bheith i nGaeilge nó dátheangach (Gaeilge agus Béarla) ach nach féidir leo a bheith i mBéarla amháin.

D’eascair an t-imscrúdú as roinnt gearán a rinneadh le hOifig an Choimisinéara Teanga le linn mhíonna an Aibreáin agus na Bealtaine 2013 gur scaip Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim leabhrán eolais i mí an Mhárta agus mí an Aibreáin 2013 i dtaca leis an CMÁ agus go raibh an chumarsáid sin i mBéarla amháin. Bhí an leabhrán eolais i dteannta litir phearsanta agus ba chosúil gur eisíodh leagan i mBéarla chuig an gcuid is mó den phobal agus leagan Gaeilge chuig na daoine a bhí cláraithe cheana féin le plé a dhéanamh i nGaeilge le hOifig na gCoimisinéirí Ioncaim. Lena chois sin, bhí na ceannteidil stáiseanóireachta i mBéarla amháin ar na litreacha Béarla.

Anuas air sin, rinneadh gearán leis an Oifig gur eisíodh cumarsáid i scríbhinn le faisnéis a thabhairt d’aicme den phobal i gcoitinne (i.e. dóibh siúd nach bhféadfaí uimhir chánach a aithint dóibh) i mí na Bealtaine, agus gur i mBéarla amháin a bhí an chumarsáid sin, na ceannteidil stáiseanóireachta san áireamh.

Scoir Oifig an Choimisinéara Teanga d’imscrúdú ar Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim in 2009 ina mhacasamhail de chás, i dtaca le scaipeadh faisnéise ar an bpobal i gcoitinne, nuair a tugadh gealltanais faoin gcur chuige a bheadh in úsáid feasta ag na Coimisinéirí Ioncaim. Gheall Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim, san áit a n-eiseofaí eolas pearsanta scríofa agus eolas ginearálta i dteannta a chéile, go mbeadh an t- eolas pearsanta i nGaeilge, áit a mbeadh sé tugtha le fios ag an gcustaiméir gur theastaigh uathu go ndéileálfaí leo trí Ghaeilge, agus i mBéarla áit nach mbeadh iarratas den sórt sin déanta ag an gcustaiméir; ach go mbeadh an t-eolas ginearálta dátheangach nó i nGaeilge, mar a éilíonn fo-alt 9(3) den Acht.

Bunaithe ar an socrú seo ó 2009, rinne an Oifig iarracht na gearáin seo a réiteach ar bhonn neamhfhoirmiúil le hOifig na gCoimisinéirí Ioncaim ach níor éirigh leis na hiarrachtaí sin. Bhí gné amháin den ábhar a measadh a bheith réitithe go neamhfhoirmiúil: bhí glactha ag Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim, le ríomhphost dar dáta an 25 Aibreán, nár cheart ceannteidil stáiseanóireachta i mBéarla amháin a bheith in úsáid agus dúradh go mbeadh sin curtha ina cheart a luaithe agus ab fhéidir. Ach eisíodh litreacha úrnua chuig aicme den phobal i gcoitinne (i.e. chucu siúd nach bhféadfaí uimhreacha cánach a aithint dóibh) i mí na Bealtaine agus bhí na ceannteidil stáiseanóireachta sin fós i mBéarla amháin, rud a chiallaigh nár feidhmíodh an socrú neamhfhoirmiúil, agus bhí ar an Oifig déileáil leis an gceist mar chuid d’imscrúdú reachtúil.

Sheol an t-imscrúdú litir chuig Cathaoirleach na gCoimisinéirí Ioncaim ag lorg freagraí ar cheisteanna ar leith chomh maith le haon fhaisnéis, taifid, nó rud den sórt sin a bhain le hábhar an imscrúdaithe. Ar an 4 Meitheamh, thug Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim tuairisc i scríbhinn mar fhreagra ar na ceisteanna a bhí tarraingthe anuas. I dteannta na tuairisce bhí cóip de thaifead amháin agus lorgaíodh dearbhú ina dhiaidh sin ó Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim nárbh ann d’aon taifead ábhartha eile ar ábhar an imscrúdaithe seachas an ceann amháin sin. Cuireadh an dearbhú sin ar fáil i ríomhphost dar dáta an 28 Meitheamh.

Níor ghlac Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim leis gur sháraigh sí fo-alt 9(3) d’Acht na dTeangacha Oifigiúla i gceachtar cás a bhí faoi chaibidil ag an imscrúdú. Dearbhaíodh don imscrúdú gur seoladh leagan Gaeilge den leabhrán faisnéise chucu siúd arb eol do na Coimisinéirí Ioncaim iad a bheith cláraithe lena ngnóthaí cánach a dhéanamh trí Ghaeilge agus gur leagan Béarla den leabhrán faisnéise a seoladh chuig gach duine eile. Ach ghlac Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim leis go raibh na rialacháin i dtaca le stáiseanóireacht in I.R. Uimh. 391 de 2008 faoi fho-alt 9(1) den Acht sáraithe aici i gcás úsáid an Bhéarla amháin i gceannteidil stáiseanóireachta i litreacha a eisíodh.

Cuireadh in iúl don imscrúdú go raibh Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim feasach ar a dualgais faoi Acht na dTeangacha Oifigiúla agus gur cinneadh chuige sin, in ainneoin na bhfadhbanna ollmhóra lóistíochtúla, go ndéanfaí an fhaisnéis uile CMÁ ar shuíomh gréasáin na gCoimisinéirí Ioncaim, na ceisteanna coitianta san áireamh, a chur ar fáil i nGaeilge agus i mBéarla ag an am céanna. Dúradh go raibh breis is 32,500 focal sna ceisteanna coitianta, Gaeilge agus Béarla araon, agus go raibh tuairim is 3,440 toghcheantar sa tír a raibh Gaeilge le cur orthu agus a chur isteach i gcáipéis chomhdhlúite, i dteannta cáipéisí cathrach agus contae ar leith i dtaobh luacháil maoine. Dúradh gur nuashonraíodh na ceisteanna coitianta go rialta agus gur cuireadh leaganacha Gaeilge agus Béarla ar fáil ag an am céanna, mar aon le leagan Gaeilge den pháipéar luachála teicniúil, agus breis is 8,000 focal ann, tamall gairid tar éis fhoilsiú an leagain Béarla agus gur cuireadh an chuid íocaíochta den suíomh gréasáin ar fáil i nGaeilge agus i mBéarla ón tús.

Thug Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim le fios gur cuireadh leagan dátheangach den leabhrán faisnéise i dtaca leis an CMÁ ar fáil agus gur scaipeadh c.70,000 cóip den leabhrán dátheangach go forleathan trí na hoifigí faisnéise cánach, na leabharlanna áitiúla agus na hionaid faisnéise. Anuas air sin, dhearbhaigh Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim gur socraíodh ón tús go mbeadh rogha Ghaeilge ar fáil ar an Líne Chabhrach agus go mbeadh dóthain oibrithe ar fáil chun glacadh le glaonna trí Ghaeilge.

Thug Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim le fios go raibh sí den tuairim gurb í “an tslí is fearr freastal ar riachtanais chainteoirí Gaeilge ná tríd na bearta thuasluaite.” Ba é seasamh na hOifige sin ná gur éacht suntasach a bhí sa dul chun cinn a bhí déanta i dtréimhse ama an-ghearr agus go raibh sí lánsásta le leibhéal agus caighdeán na seirbhíse CMÁ a cuireadh ar fáil do chainteoirí Gaeilge sna cúinsí seo.

Ní raibh aon amhras ar an imscrúdú ach go raibh iarracht mhacánta déanta ag Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim seirbhís shásúil a sholáthar trí Ghaeilge i dtaca leis an gCáin Mhaoine Áitiúil, i bhforbairt eolais ar an suíomh gréasáin, i bhfoilseacháin agus ar líne chabhrach. Ach bhí ceisteanna faoi ghéilleadh na heagraíochta go cuí agus go hiomlán do na dualgais reachtúla teanga atá daingnithe san Acht agus sna rialacháin atá déanta faoin Acht i ngnéithe ar leith den scéal. 

(1) Fo-alt 9(3) den Acht agus eisiúint faisnéise i scríbhinn (leabhrán eolais) i dtaca leis an gCáin Mhaoine Áitiúil i mí an Mhárta/an Aibreáin 2013. 

Baineann an fhoráil i bhfo-alt 9(3) d’Acht na dTeangacha Oifigiúla le cineál ar leith cumarsáide faisnéise a dhéanann comhlachtaí poiblí faoin Acht leis an bpobal i gcoitinne nó le haicme den phobal i gcoitinne. Sa chás is go dtagann cumarsáid áirithe faoi scáth fho-alt 9(3) den Acht, tá dhá rogha ag comhlacht poiblí ina leith – go mbeadh an chumarsáid sin trí Ghaeilge amháin nó go mbeadh sí dátheangach (Gaeilge agus Béarla). Ní fhágtar an rogha sa chás sin gur i mBéarla amháin a dhéanfaí an chumarsáid.

Ní raibh aon amhras sa chás seo ach:

• gur comhlacht poiblí a thagann faoi scáth an Achta a bhí i mbun na cumarsáide;
• gur i scríbhinn, tríd an bpost, a eisíodh an chumarsáid;
• go raibh sé mar aidhm ag an gcumarsáid sin faisnéis a sholáthar.

Dá mba leis an bpobal i gcoitinne nó le haicme den phobal i gcoitinne an chumarsáid
sin, ní bheadh aon amhras ach go mbeadh sé san áireamh faoi fho-alt 9(3) den Acht.
Bhí an leabhrán faisnéise i dteannta ábhar eile – litir phearsanta agus foirm thuairisceáin phearsanta a scaipeadh ar c.1.69 milliún sealbhóir maoine ar fud an Stáit.

Ní dhearnadh aon chás go raibh dualgas ar Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim an litir phearsanta nó an fhoirm chuí a sholáthar go dátheangach. Bhí dualgas ar na Coimisinéirí Ioncaim, de bharr forálacha ina scéim teanga, an litir phearsanta agus an fhoirm a sholáthar trí Ghaeilge dóibh siúd a chláraigh leo lena ngnóthaí cánach a láimhseáil trí Ghaeilge. Bhí aird tugtha ag na Coimisinéirí Ioncaim ar an ngné seo agus is cosúil gur trí Ghaeilge a eisíodh an litir, an fhoirm agus an leabhrán faisnéise chucu siúd a bhí cláraithe lena ngnóthaí cánach a dhéanamh trí Ghaeilge.

Ba é seasamh Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim nár eisíodh an leabhrán mar chumarsáid laistigh de théarmaí fho-alt 9(3) den Acht, mar go raibh sé tánaisteach don litir agus don tuairisceán CMÁ a eisíodh chuig daoine aonair ainmnithe ina raibh faisnéis phearsanta shonrach maidir le dualgais CMÁ an duine aonair. Dúirt na Coimisinéirí Ioncaim gur cheart breathnú ar an gclúdach litreach agus a raibh istigh ann ina n-iomláine mar chomhfhreagras faoi rún le cáiníocóirí aonair; i bhfocail eile, gur ghnó príobháideach é nár bhain ach leis na cáiníocóirí a bhí i gceist agus nár chumarsáid é le haicme den phobal i gcoitinne.

Chonacthas don imscrúdú gurbh é an bhunfhaisnéis chéanna a bhí á dáileadh ar bheagnach 1.7 milliún duine ar fud an Stáit sa leabhrán faisnéise seo; ba dhaoine iad a raibh ceangal comónta eatarthu mar shealbhóirí maoine – daoine ar cheart faisnéis ar leith faoin gCáin Mhaoine Áitiúil a sheoladh chucu. Ní raibh aon amhras ar an imscrúdú ach gurbh ‘aicme den phobal i gcoitinne’ iad na sealbhóirí maoine seo faoi réir na ngnáthchleachtas i dtaca le forléiriú reachtúil. 

Níor leor litir phearsanta a bheith i dteannta na cumarsáide faisnéise seo le cealú a dhéanamh ar an dualgas é a eisiúint go dátheangach nó i nGaeilge amháin. D’fheadfaí idirdhealú sonrach a dhéanamh idir an chuid den chumarsáid a bhí aonarach agus pearsanta, agus an chuid arbh fhaisnéis don phobal i gcoitinne a bhí ann. Ní fhoráiltear sa reachtaíocht don chumarsáid a bheith ina aonar nó a bheith tánaisteach do chumarsáid eile. Fad is atá sí á déanamh ag comhlacht poiblí faoin Acht i scríbhinn le haicme den phobal i gcoitinne le faisnéis a sholáthar, tagann sí faoi bhrí na forála i bhfo-alt 9(3) den Acht.
Mar a dúradh cheana, scoireadh d’imscrúdú in 2009 de bharr dearbhuithe go gcloífí leis an reachtaíocht feasta. Ba léir go raibh an Grúpa Ardleibhéil (HLG) sna Coimisinéirí Ioncaim eolach faoi seo agus rinneadh tagairt ar leith d’Acht na dTeangacha Oifigiúla san aon taifead amháin a cuireadh ar fáil don imscrúdú:

“Decision/Recommendations made by HLG (28th November 2012)... Issues re OLA (Official Languages Act) in the past...”

Dúradh leis an imscrúdú go raibh athscrúdú déanta ar an ngealltanas sin agus gur creideadh nach raibh feidhm ag Alt 9(3) den Acht i gclár cumarsáide ina raibh leabhráin faisnéise i dteannta comhfhreagras a bhaineann le cáiníocóir aonair amháin. Níor tugadh aon léargas breise ar a raibh i gceist leis an athbhreithniú seo ach ba shocrú déthaobhach a bhí sa socrú idir Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim agus an Oifig seo a chiallaigh gur scoireadh d’imscrúdú reachtúil. Is deacair a thuiscint cén bunús a bheadh le hathscrúdú aontaobhach ar an gcomhaontú sin.

B’ábhar iontais don imscrúdú nach raibh i seilbh na gCoimisinéirí Ioncaim mar thaifid ach tagairt fhánach amháin do chúrsaí teanga mar chuid de mhiontuairiscí ar chruinniú, go háirithe nuair a dúradh go ndearnadh athscrúdú/athbhreithniú ar an ábhar a ndearnadh comhshocrú ina thaobh in 2009.

(2) An litir i mBéarla amháin a eisíodh i mí na Bealtaine 2013 chuig aicme den phobal i gcoitinne, i.e. daoine nach raibh na Coimisinéirí Ioncaim ábalta UPSP a aithint dóibh. 

Maidir le heisiúint litreacha chucu siúd nach bhféadfaí uimhir chánach (UPSP) a aithint dóibh, dúirt na Coimisinéirí Ioncaim ó tharla nach bhféadfaí a rá le cinnteacht an raibh siad cláraithe do ghnóthaí cánach trí Ghaeilge nó trí Bhéarla gur socraíodh na litreacha sin a bheith i mBéarla amháin.

Fiú dá ngéillfí don smaoineamh gur litir phearsanta a bhí anseo – agus ó tharla gan eolas faoin UPSP nó faoi rogha teanga an chustaiméara a bheith ag na Coimisinéirí Ioncaim is deacair sin a dhéanamh – bheadh dualgas reachtúil i gceist faoi scéim teanga na gCoimisinéirí Ioncaim cumarsáid a dhéanamh trí Ghaeilge leo siúd a bhí cláraithe chun na críche sin. Chonacthas don imscrúdú gur sárú reachtúil a bhí ann an litir chuig sealbhóirí maoine nárbh eol do na Coimisinéirí Ioncaim an UPSP a bhí acu a eisiúint i mBéarla amháin i mí na Bealtaine 2013. 

(3) Na ceannteidil stáiseanóireachta i mBéarla amháin ar litreacha a eisíodh idir Márta agus Bealtaine 2013 i dtaca leis an gCáin Mhaoine Áitiúil, agus i gcás litreacha breise a eisíodh chucu sin nach raibh an UPSP aitheanta dóibh i mBealtaine 2013.

Bhí glactha ag Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim leis go raibh na rialacháin i dtaca le stáiseanóireacht sáraithe aici i gcás úsáid an Bhéarla amháin i gceannteidil stáiseanóireachta i litreacha a eisíodh agus ní bheadh an t-ábhar seo ina chuid den imscrúdú murach gur eisigh na Coimisinéirí Ioncaim litreacha eile le ceannteidil stáiseanóireachta trí Bhéarla amháin i mí na Bealtaine chuig sealbhóirí maoine nach raibh UPSP aitheanta dóibh. Bhí gnéithe eile d’úsáid na dteangacha oifigiúla ar an stáiseanóireacht ar fheabhas i.e. clúdaigh na litreacha, ach bhí cuid de sheoladh na gCoimisinéirí Ioncaim agus eolas eile i mBéarla amháin sna ceannteidil stáiseanóireachta sna litreacha seo. Dhearbhaigh an t-imscrúdú gur sárú ar na Rialacháin atá déanta faoi fho-alt 9(1) den Acht (I.R. 391 de 2008) é nach raibh na ceannteidil stáiseanóireachta i nGaeilge go hiomlán nó dátheangach ar na litreacha i mBéarla a eisíodh idir Márta agus Bealtaine 2013 i dtaca leis an gCáin Mhaoine Áitiúil. 

Rinne an t-imscrúdú na moltaí seo a leanas:

• go gcinnteodh Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim go gcloífeadh sí feasta lena dualgais reachtúla faoi Acht na dTeangacha Oifigiúla, 2003;
• sa chás go mbeadh aon chumarsáid i scríbhinn á déanamh leis an bpobal i gcoitinne nó le haicme den phobal i gcoitinne chun faisnéis a thabhairt, go gcloífí feasta leis an bhforáil atá leagtha amach i bhfo-alt 9(3) den Acht;
• go mbeadh na ceannteidil stáiseanóireachta atá in úsáid aici ag cloí go cuí feasta leis na Rialacháin atá déanta faoi fho-alt 9(1) den Acht;
• go seolfadh Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim meamram eolais laistigh de 6 seachtaine ó dháta na tuarascála chuig baill foirne sin na heagraíochta a d’fhéadfadh a bheith freagrach feasta as cumarsáid a dhéanamh leis an bpobal i gcoitinne nó le haicme den phobal i gcoitinne chun faisnéis a thabhairt ina ndeimhneofaí go raibh fionnachtain déanta ag an imscrúdú gur sháraigh Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim a dualgais reachtúla sa chás seo agus go bhfuil de dhualgas uirthi a chinntiú nach ligfear dá leithéid de shárú tarlú arís.

Thug Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim le fios go raibh achomharc chun na hArd- Chúirte ar phonc dlí in aghaidh an chinnidh san imscrúdú seo á dhéanamh aici faoi Alt 28 den Acht. Socraíodh deis éisteachta don achomharc san Ard-Chúirt ar dháta i mí Feabhra 2014.
<<

Turascaíodh in dTuairisc.ie go raibh an cás seo le bheith ós comhair na cúirte ar an 20 Samhain 2014.

Imscrudú ar Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim faoi dhúshlán!