"...ar son a bhfuil beo de Chlannaibh Gaedheal..."

Ar an 31 Iúil 1915 d’fhág Pádraig Mac Piarais slán ag Scoil Bhriocáin, i gceantair Ros Muc don uair dheiridh agus thug a aghaidh ar Bhaile Átha Cliath ar an traein chun freastal ar shochraid Uí Dhonnabháin Rosa. I bpóca a sheaicéid aige bhí ceann de na hóráidí is aitheanta agus is spreagúla a tugadh sa tréimhse réabhlóideach sin agus a chuir an Piarsach os comhair an náisiúin mar cheann de cheannairí an fheachtais.

Clár na Scoile 31 Iúil 2015

10r.n. Clárú (Tae & Caifé)
10.30 Ardú Brat na hÉireann – CathaoirleachChontae na Gaillimhe, An Comhairleoir Peter Roche
10.40 Fáiltiú – Páid Ó Neachtain, OifigeachForbartha Gaeilge, Comhairle Chontae naGaillimhe.
Cur in aithne Aíonna Speisialta na Scoile
10.50 Aitheasc Oscailte na Scoile - An tOllamh Gearóid Ó Tuathaigh
11.20 ‘An Piarsach i Ros Muc’ - Seosamh Ó Cuaig
12.00 Fealsúnacht Oideachais an Phiarsaigh - An Dr Ciarán Ó Coigligh
12.40 Cearta Teanga: Fís don Todhchaí - Rónán Ó Domhnaill, An Coimisinéir Teanga
13.10 Díospóireacht agus Plé Oscailte ar théamaí na Scoile

13.30 Lón

14.30 Cur síos ar Thogra Ionad Cuairteoirí an Phiarsaigh
14.45 Siamsaíocht Chultúrtha ag Teach an Phiarsaigh (ag brath ar aimsir)
• Amhráin Sean-Nóis, Damhsa ar anSean-Nós, Filíocht
• Athchruthú ar Óráid an Phiarsaighar Shochraid Uí Dhonnabháin Rosa
16.00 Cumann Staire Ros Muc - Siúlóid go Cnocán na Móna agus nochtadh leacht chuimhneacháinag an dornálaí clúiteach Seán Ó Mainnín
*Déanfaidh RTÉ Raidió na Gaeltachta craoladh beo ar angclár Idir Dhá Shéasúr
ó Ros Muc ó 9.15rn go 10.15rn in onóir na hócáide

ón gClaíomh Solais 1915

Is i Ros Muc a scríobhadh an óráid spreagúil cháiliúil sin sa teachín samhraidh a thóg an Piarsach ar an Turloch. "Do hiarradh orm-sa labhairt indiu ar son a bhfuil cruinnighthe ar an láthair so agus ar son a bhfuil beo de Chlannaibh Gaedheal, ag moladh an leomhain do leagamar i gcré annso agus ag gríosadh meanman na gcarad atá go brónach ina dhiaidh...."

Tá aistriuchán go Gaeilge den oráid go leir le fáil anseo ag Leabhra Feabhra.

Bheartaigh Comhairle Chontae na Gaillimhe mar chuid do Chomóradh Céid Éirí Amach 1916 tús a chuir lena gclár comórtha céid i Ros Muc agus tá Scoil Samhraidh an Phiarsaigh á bhunú i mbliana chun comóradh a dhéanamh ar Phádraig Mac Piarais agus le ábhair bainteach le fís an Phiarsaigh don Ghaeilge agus do chothú na teanga a chíoradh. Áireofar ansin An Ghaeltacht, An Ghaeilge, Cearta, Cultúr, Oideachas, Litríocht agus eile.

Pádraig Mac Piarais (1879-1916)
Thosaigh Pádraig Mac Piarais ag cur suime i gcultúr nahÉireann agus é ina dhéagóir. In 1898 rinneadh comh-alta den Phiarsach ar Choiste Feidhmiúcháin Chonradhna Gaeilge. Bhain sé céim amach san Ollscoil Ríoga in1901, céim sna Dáin agus sa Dlí. Bhíodh an Piarsach agscríobh go seasta agus d’fhoilsigh sé cuid mhór saothari nGaeilge agus i mBéarla. Ceapadh ina eagarthóir é arpháipéar nuachta Chonradh na Gaeilge, An ClaidheamhSoluis.

Chreid sé go láidir san oideachas agus bhunaighsé dhá scoil, Coláiste Éanna agus Coláiste Íde, a bhídírithe ar oideachas trí Ghaeilge do pháistí na hÉireann.Bhí an Piarsach ar dhuine de bhunaitheoirí na nÓglachagus bhí sé páirteach i gcumadh Forógra na Poblachta. Bhí sé in Ard–Oifig an Phoist le linn an Éirí Amach, áit a raibh sé ina Phríomh-Cheannfort ar fhórsaí na hÉireann.

Scoil Bhriocáin, AnGortMór, RosMuc.
Tá stair fhada ag Scoil Bhriocáin ag dul siar go dtí 1873. Bhí Pádhraic Ó Conghaile ina Phríomhoide i seanscoil an Ghoirt Mhóir i dtús an chéid seo caite. Ba é ba chúis le Pádraig MacPiarais a thabhairt go Ros Muc an chéad lá riamh sa mbliain1903. D’iarr Pádhraic Ó Conghaile ar Chonradh na Gaeilge duine a chur anuas as Bleá Cliath le scrúdú a chur ar lucht rang oíche a bhí le bheith ina múinteoirí Gaeilge ina dhiaidh sin. Ba é an Piarsach a tháinig agus a choinnigh ag teacht mórán chuile shamhradh as sin go 1915. Chaitheadh an Piarsach go leor dá chuid ama i Scoil an Ghoirt Mhóir ag éisteacht leis na daltaí ag Gaeilgeoireacht.

Cúis áthais d'eagraithe na Scoile go m beidh gar-iníoneacha le Pádhraic Ó Conghaile - Phil Uí Leathleabhair agus Máire Barnard  -  i láthair le linn na Scoile.

Teach an Phiarsaigh
Teachín beag athchóirithe é seo a bhfuil a aghaidh amach arna lochanna draíochtacha agus ar shléibhte Chonamara. Bhain Pádraig Mac Piarais úsáid as mar theach samhraidh agus mar scoil samhraidh dá dhaltaí as Scoil Naomh Éanna i mBaile Átha Cliath. Dódh an teachín le linn Chogadh na Saoirse ach ath-chóiríodh an taobh istigh de, áit a bhfuil taispeántas anois ann. Thosaigh obair i Samhradh 2015 ar thógail ionad cuairteoirí le h-ais Thí an Phiarsaigh atáthar ag súil a bheith críoch-naithe faoi Shamhradh 2016.

Déan cinnte go gcláraíonn tú le freastal ar Scoil Samhraidh an Phiarsaigh 2015 trí ríomhphost a sheoladh chuig gaeilge@cocogaillimh.ie.

"...ar son a bhfuil beo de Chlannaibh Gaedheal..."

Friotal an chine?

Is gá do phobal na Gaeltachta freagracht a ghlacadh, is cinnte nach féidir bheith ag brath ar an stát.

Chuir an clár "An mar a chéile muid?" an chuid daoine ag smaoineamh, mé fhéin ina measc! Is cuimhin liom go maith an floscadh ag an am sin. An caint, an argóint, an polataíocht, agus eile. Léigh mé píosaí sna seascadaí ag  Deasún Fennell san Sunday Press ag caint faoin borradh a bhí ag tosú i nGaeltacht Iarthar na Gaillimhe, go raibh sé de mhisneach aige a shaol agus saol a chlainne a athrú go h-iomlán ar imeall na Farraige i Muighnis, nó mar a scríobh sé fhéin Maoinis, (nod d'fhear mór na Síne).

Bóithre na smaointe!
Thuig mé, mar duine nach ón tuath mé agus ar bheagán Ghaeilge, go raibh "rud éigin" aige mar a déarfá. Thuig sé nach faoi theanga amháin gur cóir dúinn ár n-iarrachtaí a dhíriú, ach ar phobal.  Thuig sé nár leor screamh Ghaeilge a bhualadh anuas ar smaointe lucht an Bhéarla. Ar ndóigh mar fáidh in aon tír níor ghlacadh leis a bhí á rá aige. Seafóid, cumanachas, briongloídi a dúradh ach maidir liom féin ba guth nua a bhí ann agus dár liom bhí radharc éagsúil aige a thuig mé agus a bhí difriúil ón na siobailit ag Gluaiseacht na Gaeilge agus ag an mbunaíocht bunaithe san bPríomh Chathair.

Níl fhios agam an toisc smaointe Fennell nó an as a stuaim féin d'éirigh ag an am céanna rud éigin nua sa Ghaeltacht, Conamara, Tír Chonaill agu Corca Dhuibhne. Gluaiseacht Cearta Sibhialta na Geltachta a bhí ar i gConamara agus bhí níos mó eolas agam-sa ar an gceantair sin, an ceantair ar bhaist Fennell leis an tsean-ainm Iarchonnacht. Ar ndóigh bhí easaontas ann ní h-amháin i measc Pobal Chonamara ("Níl sibh ceart agus níl sibh sibhialta!" a dúradh mar luaigh Seosamh Ó Cuaig in alt le déanaí.), ach i measc baill GCnaG féin agus idir iad féin agus Fennell, agus (ar ndóigh) ag "lucht Bhaile Átha Cliath", an cuid is mó de bunaithe ar mí thuiscint. Fiú inniú nuair a luadh an tearma a bhí á úsáid ag Fennell, "Iosráel in Iarchonnachta!" deireann daoine gur seafóid nó rud níos measa fós atá ansin. Tá sé éasca rud a ionsaí mar sin ach nach fiú go mór rudaí a iniúcadh sular caithtear amach iad? Dár liomsa nuair atá duine ag cáineadh smaointe nua ní mór é a iniúcadh ar dtús agus ansin moladh níos fearr a chuir ós ár gcomhair.

Ach ar bhealach nach beag bhíodar, Fennell agus GCnaG agus na dreamanna sna ceantracha eile Gaeltachta,  ag troid ar son rud céanna, cumhacht a thabhairt thár n-ais don phobal, cumhacht atá sciobtha ó Phobal Chonamara, (agus Pobal na hÉireann i gcoitinne) le fada. Ar ndóigh sa Ghaeltacht tá rud éigin so-bhreis thar Phobal ar bith eile, traidisiúin ársa cheoil, amhránaíochta, teanga a síneann siar níos mó na míle bliain agus rud atá a chur faoi chois ag maorlathas na tíre. Agus inniú? Nach bhfuil sé "..á ruaigeadh ar leataobh go leanúnach chuig imeall na sochaí, agus áirím anseo cuid mhaith den riarachán poiblí....go bhfuil fórsaí níos láidre agus níos forleithne fós ann ar cuma leo ann nó as dár dteanga náisiúnta." (Seán Ó Cuirreáin, Eanáir 2014)

Do Dheasún Guth ag glaoch san fhásach ar an taobh eile den tSionainn! Guth dúchas é, guth a thuigim, ach cé ghéillfidh dó? Is ionann a fhriotal agus friotal an chine: is ionall a aisling agus aisling na Romani, a tháining go hÁrainn. Ach tá na céadta blian, agus na glúnta máthar, idir sinn agus iad. Ba é liodán na máthar ina hainnise is ina brácha: 'Soir leat a ghatlaigh, fag an Gaeilge ag na faoileáin! Soir leat ón mbualtrach go sráide na cathrach go só agus teaspach. Níl ach ceachtaireacht thiar!' Tá caiseal le tógáil! Tá teallaigh le cóiriú! Tá anam le beoú! Tá ríocht nua le gnóthú! Pádraig Ó Fiannachta, Inniú 28 Márta 1969

Bhí sé mar seo i gcónaí!
Ní rud nua é seo áfach mar sa bhliain 1922 agus an triú Dáil ina suí dúirt Pádraig Ó Conaire: "Sa tríú Dáil nuair a bheidh ceist an-chorraithe á phlé (sic) ag na teachtairí, is beag alt ann nach gcuirfear ina naghaidh. Ach bíonn gach duine dearfa gurb é an t-alt a bhaineann leis an teanga Ghaeilge an t-aon alt amháin nach gcuirfear ina aghaidh ... Agus tá daoine ar an tríú dáil seo, agus ní hé amháinn gur cuma leo an teanga ach is fuath leo í ina chroí istigh - cén fath mar sin, nach gcuireann said in aghaidh an ailt seo atá i gceist agam? An é an chaoi gur dóigh leo go mbeadh sé fánach acu? Ní hea ar chor ar bith, ach go bhfuil fhios acu go rímhaith nach bhfuil san alt ach ornáideachas. Tá a fhios ag cáirde na teanga é chomh maith le naimhde na teanga, agus fagann an dá dhream mar sin é mar scéal"

Bhí an méid sin fíor go dtí 2012 nuair a brúadh Acht na Gaeltachta sa Dáil gan tacaíocht ón Fhreasúra nuair a shiúladar amach.

Ar na imeall
Ach mar a dúirt mé ní ceist teanga amháin atá anseo. Is gnáth daoine iad pobal na Gaeltachta, ní gníomhairí teanga iad, ní fhreathnaíonn siad ortha féin mar iarsmalann nó foinnse na Gaeilge. Is léir go gceapann an Rialtas FG/LO é sin mar níl ann "..ach fo-rannóg ag plé le cúrsaí Gaeilge agus Gaeltachta – fo-rannóg de roinn atá mór agus ilghnéitheach...Agus tá an fho-rannóg sin lonnaithe i bhfad ó lár na cumhachta (thiar sna Forbacha i gConamara)." (Seosamh Mac Donnacha)  Bhí níos mó chiall leis an mar chuid den Roinn Pobal, Tuaithe & Gaeltachta ná chuid de Roinn na hEalaíona agus Iarsmalanna.

Tá mo chuid thuairimí féin ar chonas ar éirigh leo a chuid aidhmeanna a bhaint amach. An rud is tabhachtaí a tháinig as ná Raidío na Gaeltachta, rud a nascann na ceantreacha le chéile. (Ach an bhfuil baol anois ann "Má leanann cúrsaí mar atá, feicim an lá nach mbeidh i TG4 & RnaG ach rannógaí do i RTE, BAC agus ní bheith gá le Roinn ná Udáras, " Seán Ó Cualáin ar twitter 30/12/2014)

Smaointe eile! • Aindrias Ó Cathasaigh 5/1/2015 • Aonghus Ó hAlmhain 31/12/2014 • Conchbbhair Ó Liatháin 31/12/2014 Roim an gclár • Seosamh Ó Cuaig 30/1/2014

Cé dhéanfaidh é?
Ach is beag ó thaobh caomhniú phobail atá déanta ag an "establishment." Sea, chuireadar infhéistiú i monarchanna ach is beag aird a thugadar don teanga nó do chultúr na ndaoine. Mar sin is in olcas atá rudaí ag dul. Mar a dúirt Joe Steve Ó Neachtain, cén mhaitheas a bheidh le pé dul chun cinn atá déanta más pobal Béarla a bheidh ann ag an deireadh?

Dár liomsa an teip is mó a bhí ann na Údarás na Gaeltachta gan bheith ina Chomhairle Chontae, tofa ag an bpobal le cumhacht chomhairle chontae ar chursaí pleanála, bóithre, reiligí, uisce agus na rudaí a bhaineann le saol an gnáth duine agus bhí áthas orm gurb é sin ceann de na rudaí a lúadh go láidir ar an gclár ag an dream nua. Is gá do phobal na Gaeltachta freagracht a ghlacadh, ni féidir brath ar an stát.

Dúradh san chlár úd tá jab anois le críochniú ag comharbaí na Gluaiseachta. Mar a scríobh an tAth Pádraig Ó Fiannachta i 1969.

"Tá caiseal le tógáil!
"Tá teallaigh le cóiriú!
"Tá anam le beoú!
"Tá ríocht nua le gnóthú!"

Friotal an chine?

Gluaiseacht ciúin? Gaeltacht á mharú!

Chuala mé Seosamh Ó Cuaig ar an Raidío ar maidin ag caint faoin ngéarchéim anseo i gConamara.

Tá an Roinn Coimirce Soisialaí (Béarla - Helping you build a better life!) le na seirbhísí go léir i nGaeltacht Chonamara a dhúnadh. Beidh ar poball na Gaeltachta atá ag lorg cabhair, eolas, coimirce dul go Gaillimh nó chuig an gClochán le haghaidh na seirbhísí. Níl siad ag tabhairt aon gheallúint go mbeidh seirbhís i dteanga na ndaoine sna hoifigí sin. (Ní comhartha maith é nuair a deintear iarracht "Gaeilge" a fháil ar an suíomh idirlín níl sé le fáil!)

Seosamh Ó Cuaig

Má tá duine ag brath ar taisteal poiblí, Bus Éireann, beidh costas mór ar dhuine dul soir nó ó thuaidh le sheirbhís a fháil agus muna bhfuil duine atá ábalta an gnó a dhéanamh leis nó leithí bheadh ar an duine sin dul ar ais. Agus eile má tá duine ina chónaí mar shampla i dTír an Fhia nó sna hOileáin bheadh air nó uirthi bus a fháil ar a 8.00 ar maidin agus níl bus thár n-ais go dtí 16.20. Níl fhios agam conas tá cúrsaí bus ó Charna go dtí an gClochán.

Bhi Seosamh ag deanamh an pointe nár chuala sé éinne ó "Gluaiseacht na Gaeilge" ag rá focal ar bith faoi seo.

Scaip an scéal Plé láidir le déanamh faoi easpa seirbhísí i gConamara Dé Domhnaigh, 10 Samhain 2013, Óstán an Dóilín, An Cheathrú Rua, Co na Gaillimhe.

B'fhéidir go gceapann an gluaiseacht céanna gur iarsmalann teanga atá anseo sa Ghaeltacht. Is cinnte gur sin a cheapann an Rialtas mar d'fáisceadar an Ghaeltacht istigh leis na hiarsmalanna, na dánlanna agus na fothracha sa Roinn Ealaíon, Oidhreachta agus Gaeltachta!

Is pobal é an Ghaeltacht thár aon rud eile agus tá riachtainisí phobal ar bith ortha. Munar leis an stáit na riachtainisí a sholáthar beidh deireadh leis an bpobal sin. Bheadh deireadh le pobal ar bith. Dúradh ag cruinniú a bhí ar an aoine gur cosúil go bhfuil ar an Rialtas seo deireadh a chur leis an tuath agus pobal na tuaithe a dhíbirt isteach sna cathreacha. Tá sé ag tárlú sna ceantreacha tuaithe Béarla chomh maith, Scoileanna, Oifigí Phoist, Oifig Leasa Shoisialaigh, Stáisiúin Ghárdaí á dhúnadh ar son na h-eacnamaíochta.

Tá na Comhairlí Áitiúil á laghdú, diaidh ar ndiaidh. Ní éistear leis na TDeanna and Seandóirí - mar a léirigh freagraí ó Sheáin Kyne (Béarla) ag an gcruinniú úd!

Bhfuil focal ar bith le rá ag Gluaiseacht na Gaeilge faoi seo.

Bhfuil siad le pobal na Gaeltachta?

Gluaiseacht ciúin? Gaeltacht á mharú!