Bua scoile ach teip chórais!

Bhí clár ar Raidío na Gaeltachta inniú faoin agóid ar son Scoil Dhún Chaoin a chuir ar bhoithre na smaointe mé. 

Is de bharr chinneadh Rialtas Fhianna Fáil dúnadh an Scoil sna seachóidí. Is cuimhin liom bheith páirteach i gcuid de na h-agóidí ag an am. Bhí máirseáil ón Scoil go Baile Átha Cliath agus bhí lucht na Gaeilge ar fud na tíre ar buile ach ní raibh Fianna Fáil sásta bogadh ar an gceist. Dúirt Fine Gael go rabhadar sásta í a choimead ar oscailt. 

Is mar gheall ar sin a rinne me rud éigin nach ndearna mé roimhe (nó ó shin). Caith mé mo vóta sa bhliain 1973 ar son Fine Gael!

Richard Burke TD

Rinneadar mar a ghealladar agus d'fhogair an tAire Oideachais, Richard Burke, go gcoimeadfaí Scoil Dhún Chaoin ar oscailt. Bua? 

Cinnte bua don scoil agus do pháistí Dhún Chaoin. Ach ní raibh an scoil ath-oscailte go hoifigiúil nuair a bhuail an Rialtas céanna buile tubaisteach a chuir deireadh le féidearthacht an stáit seirbhís ceart a thabhairt do phobal na Gaeilge agus do phobal Gaeltachta. Rinne Aire Airgeadais an Rialtais sin, Richie Ryan TD, socrú i mí na Samhna 1974 nach mbeadh eolas ar an nGaeilge ina riachtanas feasta do státseirbhísigh.  Mhínigh sé don Dáil go raibh an Rialtas “lánmhuiníneach go músclóidh na hathruithe seo, a chuireann spreagadh in áit éigeantais, dea-mhéin bhreise don Ghaeilge agus go gcuideoidh siad le leathnú na teanga laistigh agus lasmuigh den státseirbhís trí atmaisféar níos fabhraí a chothú di….”

Richie Ryan TD

Cé gur féidir gur le dea-mhéin a mhaígh an tAire Ó Riain an méid sin nach é ceacht na staire go raibh bunús iomlán fabhtach leis. Ó shin i leith, brúdh an teanga an oiread sin go leataobh gur cuma ann nó as di i bhfeidhmiú an-chuid Ranna Rialtais agus gníomhaireachtaí stáit. Teip iomlán mar pholasaí a bhí ann dúirt Seán Ó Cuirreáin, Coimisinéir Teanga sa bhliain 2013. “Déanann an Stát infheistíocht mhór i múineadh na Gaeilge agus cuireann sé de dhualgas ar dhaltaí scoile na tíre staidéar a dhéanamh ar na teangacha oifigiúla, ar aon dul leis an gcleachtas i dtíortha eile. Ach, os a choinne sin, teipeann ar an Stát úsáid na Gaeilge a éascú dóibh siúd atá tar éis í a shealbhú. Tá lúb ar lár suntasach sa chur chuige seo,” 

I bhfocail ár Uachtaráin, Micheál D. Ó hUigin, "...tá fadhb chulturtha éigin ag cur srian ar an gcóras, agus ar oifigigh shinsearacha sa chóras, an ceannaireacht a mbeadh muid ag súil léi a thaispeáint"  Nach féidir a rá gur cuidigh agus gur chúthaigh cinne an Rianaigh leis an bhfadhb chulturtha sin?

Is cosúil anois nach bhfuil páirtí ar bith sa Stáit seo - pairtí ar bith - atá sásta gníomh suntasach a dheanamh ar son na teanga. Chomh luath agus a théann siad i gcumhacht deineann siad dearmad uirthí. 

An féidir linn polaiteoir ar bith i bpairtí ar bith atá sásta labhairt sa Teanga Náisiúnta ár ábhar seachas an Teanga féin, le linn díospóireachta i dteach ar bith den Oireachtas! Agus má táid sásta an féidir a rá go gcabhraínn lucht An Oireachtais leo?

An féidir le Tithe an Oireachtais cuidiú le labhairt na Gaeilge sna díospóireachtaí?

• Torthaí thaighde an Choimisinéara ar pholasaí Rialtas i leith na Gaeilge. (3/9/2013)

Bua scoile ach teip chórais!

Cuir i gcomparáid agus i gcodarsnacht le chéile!

 Tá clár nuachta ar RaidIo na Gaeltachta gach maidin. Adhmhaidin atá air agus tá sé ioncurtha le h-aon chlár eile nuachta ar na stáisiún Béarla.

Bíonn agallaimh le ionadaithe ó na páirtithe polataíochta go minic. Tá sé de nós ag na páirtithe reamhphoiblíocha a dheanamh ar an gcóras giolcaireachta twitter. Tá páirtithe áirithe níos fearr ná a gcomráidithe.

Ar maidin bhi agallamh ag an Aire Stáit Gaeltachta, Jack Chambers agus chuir a pháirtí fógra amach i mBéarla. Chuir sé focail Leas Cheann Chomhairle na Dála i gcuimhne dom nuair a bhí sí ina Cathaoirleach ar Choiste na Gaeilge, na Gaeltachta agus Phobal Labhartha na Gaeilge (2016-2019): "Tá an teachtaireacht ag dul amach anois, má tá rud tabhachtach le rá abair i mBéarla é!" (Féach thíos)

Ar an dtaobh eile chuir pairtí an pholaiteora eile réamh fógra a thaispeáin meas ar an dteanga agus ar lucht éisteachta Adhmhaidin.

Cé acu a léiríonn meas ar an dTeanga Náisiúnta? Mar a bhí scríofa ar na páipéir scrúdaithe fadó - "Cuir i gcomparáid agus i gcodarsnacht le chéile!"

Cruinniú an Choiste (19/11/2019)

Cuir i gcomparáid agus i gcodarsnacht le chéile!

Friotal an chine?

Is gá do phobal na Gaeltachta freagracht a ghlacadh, is cinnte nach féidir bheith ag brath ar an stát.

Chuir an clár "An mar a chéile muid?" an chuid daoine ag smaoineamh, mé fhéin ina measc! Is cuimhin liom go maith an floscadh ag an am sin. An caint, an argóint, an polataíocht, agus eile. Léigh mé píosaí sna seascadaí ag  Deasún Fennell san Sunday Press ag caint faoin borradh a bhí ag tosú i nGaeltacht Iarthar na Gaillimhe, go raibh sé de mhisneach aige a shaol agus saol a chlainne a athrú go h-iomlán ar imeall na Farraige i Muighnis, nó mar a scríobh sé fhéin Maoinis, (nod d'fhear mór na Síne).

Bóithre na smaointe!
Thuig mé, mar duine nach ón tuath mé agus ar bheagán Ghaeilge, go raibh "rud éigin" aige mar a déarfá. Thuig sé nach faoi theanga amháin gur cóir dúinn ár n-iarrachtaí a dhíriú, ach ar phobal.  Thuig sé nár leor screamh Ghaeilge a bhualadh anuas ar smaointe lucht an Bhéarla. Ar ndóigh mar fáidh in aon tír níor ghlacadh leis a bhí á rá aige. Seafóid, cumanachas, briongloídi a dúradh ach maidir liom féin ba guth nua a bhí ann agus dár liom bhí radharc éagsúil aige a thuig mé agus a bhí difriúil ón na siobailit ag Gluaiseacht na Gaeilge agus ag an mbunaíocht bunaithe san bPríomh Chathair.

Níl fhios agam an toisc smaointe Fennell nó an as a stuaim féin d'éirigh ag an am céanna rud éigin nua sa Ghaeltacht, Conamara, Tír Chonaill agu Corca Dhuibhne. Gluaiseacht Cearta Sibhialta na Geltachta a bhí ar i gConamara agus bhí níos mó eolas agam-sa ar an gceantair sin, an ceantair ar bhaist Fennell leis an tsean-ainm Iarchonnacht. Ar ndóigh bhí easaontas ann ní h-amháin i measc Pobal Chonamara ("Níl sibh ceart agus níl sibh sibhialta!" a dúradh mar luaigh Seosamh Ó Cuaig in alt le déanaí.), ach i measc baill GCnaG féin agus idir iad féin agus Fennell, agus (ar ndóigh) ag "lucht Bhaile Átha Cliath", an cuid is mó de bunaithe ar mí thuiscint. Fiú inniú nuair a luadh an tearma a bhí á úsáid ag Fennell, "Iosráel in Iarchonnachta!" deireann daoine gur seafóid nó rud níos measa fós atá ansin. Tá sé éasca rud a ionsaí mar sin ach nach fiú go mór rudaí a iniúcadh sular caithtear amach iad? Dár liomsa nuair atá duine ag cáineadh smaointe nua ní mór é a iniúcadh ar dtús agus ansin moladh níos fearr a chuir ós ár gcomhair.

Ach ar bhealach nach beag bhíodar, Fennell agus GCnaG agus na dreamanna sna ceantracha eile Gaeltachta,  ag troid ar son rud céanna, cumhacht a thabhairt thár n-ais don phobal, cumhacht atá sciobtha ó Phobal Chonamara, (agus Pobal na hÉireann i gcoitinne) le fada. Ar ndóigh sa Ghaeltacht tá rud éigin so-bhreis thar Phobal ar bith eile, traidisiúin ársa cheoil, amhránaíochta, teanga a síneann siar níos mó na míle bliain agus rud atá a chur faoi chois ag maorlathas na tíre. Agus inniú? Nach bhfuil sé "..á ruaigeadh ar leataobh go leanúnach chuig imeall na sochaí, agus áirím anseo cuid mhaith den riarachán poiblí....go bhfuil fórsaí níos láidre agus níos forleithne fós ann ar cuma leo ann nó as dár dteanga náisiúnta." (Seán Ó Cuirreáin, Eanáir 2014)

Do Dheasún Guth ag glaoch san fhásach ar an taobh eile den tSionainn! Guth dúchas é, guth a thuigim, ach cé ghéillfidh dó? Is ionann a fhriotal agus friotal an chine: is ionall a aisling agus aisling na Romani, a tháining go hÁrainn. Ach tá na céadta blian, agus na glúnta máthar, idir sinn agus iad. Ba é liodán na máthar ina hainnise is ina brácha: 'Soir leat a ghatlaigh, fag an Gaeilge ag na faoileáin! Soir leat ón mbualtrach go sráide na cathrach go só agus teaspach. Níl ach ceachtaireacht thiar!' Tá caiseal le tógáil! Tá teallaigh le cóiriú! Tá anam le beoú! Tá ríocht nua le gnóthú! Pádraig Ó Fiannachta, Inniú 28 Márta 1969

Bhí sé mar seo i gcónaí!
Ní rud nua é seo áfach mar sa bhliain 1922 agus an triú Dáil ina suí dúirt Pádraig Ó Conaire: "Sa tríú Dáil nuair a bheidh ceist an-chorraithe á phlé (sic) ag na teachtairí, is beag alt ann nach gcuirfear ina naghaidh. Ach bíonn gach duine dearfa gurb é an t-alt a bhaineann leis an teanga Ghaeilge an t-aon alt amháin nach gcuirfear ina aghaidh ... Agus tá daoine ar an tríú dáil seo, agus ní hé amháinn gur cuma leo an teanga ach is fuath leo í ina chroí istigh - cén fath mar sin, nach gcuireann said in aghaidh an ailt seo atá i gceist agam? An é an chaoi gur dóigh leo go mbeadh sé fánach acu? Ní hea ar chor ar bith, ach go bhfuil fhios acu go rímhaith nach bhfuil san alt ach ornáideachas. Tá a fhios ag cáirde na teanga é chomh maith le naimhde na teanga, agus fagann an dá dhream mar sin é mar scéal"

Bhí an méid sin fíor go dtí 2012 nuair a brúadh Acht na Gaeltachta sa Dáil gan tacaíocht ón Fhreasúra nuair a shiúladar amach.

Ar na imeall
Ach mar a dúirt mé ní ceist teanga amháin atá anseo. Is gnáth daoine iad pobal na Gaeltachta, ní gníomhairí teanga iad, ní fhreathnaíonn siad ortha féin mar iarsmalann nó foinnse na Gaeilge. Is léir go gceapann an Rialtas FG/LO é sin mar níl ann "..ach fo-rannóg ag plé le cúrsaí Gaeilge agus Gaeltachta – fo-rannóg de roinn atá mór agus ilghnéitheach...Agus tá an fho-rannóg sin lonnaithe i bhfad ó lár na cumhachta (thiar sna Forbacha i gConamara)." (Seosamh Mac Donnacha)  Bhí níos mó chiall leis an mar chuid den Roinn Pobal, Tuaithe & Gaeltachta ná chuid de Roinn na hEalaíona agus Iarsmalanna.

Tá mo chuid thuairimí féin ar chonas ar éirigh leo a chuid aidhmeanna a bhaint amach. An rud is tabhachtaí a tháinig as ná Raidío na Gaeltachta, rud a nascann na ceantreacha le chéile. (Ach an bhfuil baol anois ann "Má leanann cúrsaí mar atá, feicim an lá nach mbeidh i TG4 & RnaG ach rannógaí do i RTE, BAC agus ní bheith gá le Roinn ná Udáras, " Seán Ó Cualáin ar twitter 30/12/2014)

Smaointe eile! • Aindrias Ó Cathasaigh 5/1/2015 • Aonghus Ó hAlmhain 31/12/2014 • Conchbbhair Ó Liatháin 31/12/2014 Roim an gclár • Seosamh Ó Cuaig 30/1/2014

Cé dhéanfaidh é?
Ach is beag ó thaobh caomhniú phobail atá déanta ag an "establishment." Sea, chuireadar infhéistiú i monarchanna ach is beag aird a thugadar don teanga nó do chultúr na ndaoine. Mar sin is in olcas atá rudaí ag dul. Mar a dúirt Joe Steve Ó Neachtain, cén mhaitheas a bheidh le pé dul chun cinn atá déanta más pobal Béarla a bheidh ann ag an deireadh?

Dár liomsa an teip is mó a bhí ann na Údarás na Gaeltachta gan bheith ina Chomhairle Chontae, tofa ag an bpobal le cumhacht chomhairle chontae ar chursaí pleanála, bóithre, reiligí, uisce agus na rudaí a bhaineann le saol an gnáth duine agus bhí áthas orm gurb é sin ceann de na rudaí a lúadh go láidir ar an gclár ag an dream nua. Is gá do phobal na Gaeltachta freagracht a ghlacadh, ni féidir brath ar an stát.

Dúradh san chlár úd tá jab anois le críochniú ag comharbaí na Gluaiseachta. Mar a scríobh an tAth Pádraig Ó Fiannachta i 1969.

"Tá caiseal le tógáil!
"Tá teallaigh le cóiriú!
"Tá anam le beoú!
"Tá ríocht nua le gnóthú!"

Friotal an chine?

Dleathach nó mí dleathach!

Bhí cospóid le deanaí faoi dhream na péinte duibhe anseo i gConamara. Scríobh mé píosa Creachadóireacht nó gníomh fónta dhá sheachtain ó shin.

Dúradh ar thaobh amháin go raibh sé mar ionsaí ar an mBearla, (agus mar sin ar lucht an Bhéarla) gur tharaing sé drochcháil ar na Gaeilgeoirí agus muintir na Gaeltachta. Mar aon le sin bhí argóint gur i gcoinne réadmhaoine phríobháideacha a bhí sé dírithe agus nach raibh sé sin ceart dá bharr. (Ach mar a dúradh ar RnaG le deanaí tá an-chuid de na fógraí ar a cuireadh an ornáidíocht nua seo ortha, táid fhéin mí dleathach cheanna féin mar níor fhuarathas cead pleanála dóibh).

Sílim fhéin nach féidir íomhá níos measa a bheith ag lucht an Bhéarla, ar phobal na Gaeilge bíodh sa "Ghalltacht" nó sa Ghaeltacht iad, ná mar atá ná atá léirithe ag a leithéid Kevin Myres, Declan Lynch, nó fiu Miriam Lord!

Ach féach siar sa stair.

Ar bhaineadh rud ar bith sa tír seo gan an dlí a bhriseadh?

Bhí alt ag Donnchadh Ó hÉallaithe sa nuachtán le deanaí faoin Stáisiún Teilifís Bradach a cruthaíodh ar bharr Chnoc Mordáin sna hochtódaí, gníomh a "a las an lóchrann 25 bliana ó shin!" Níl aon amhras ach tréan gníomh brádach sin a bunaíodh TG4. Fiche bliain roimhe sin stáisiún bradach eile i Ros Muc a d'oscail Raidío na Gaeltachta. Gníomhartha dleathacha agus neamhdleathacha ghlórach de chuid Cumann Cearta Sibhialta Gaeltachta agus a cháirde a thug Údarás na Gaeltachta - lag go leor is atá sé - ar an saol. Agus is aithreacha agus máithreacha lucht péintéireachta an lae inniú a dhubhaigh Bhéarla ar chomharthaí bóithre a chuir iallach ar an Rialtas gníomh dá réir.

Deireann éagarfhocal Gaelscéal, Molaimis a misneach, agus é ag caint faoin ngníomhícht theilifíse, "Is cinnte go rabhadar ag feachtasaíocht ar gach bealach roimhe seo agus gurb é seo an rogha dheireanach a bhí acu.
I ndeireadh na dála, is cumhachtaí gníomh na focail agus chuaigh siad i mbun ghnímh, gníomh a bhí ‘bradach’."

Leanann Gaelscéal:

"In amanna, is riachtanach an rud é an dlí a bhriseadh chun cearta daonna a bhaint amach agus b’amhlaidh sin sa chás seo.

Tá an Ghaeilge ag dul i léig sna Gaeltachtaí i rith an ama ach faraor is róshéimh atá ár gcainteoirí dúchais.

Seans go bhfuil Gaeilgeoirí na Galltachta ‘níos radacaí’ agus ní cinnte sin, go fóill féin is í gluaiseacht na Gaeilge an ghluaiseacht teanga is coimeádaí ar an saoil.

Tá go leor le foghlaim ó mhuintir ‘Theilifís na Gaeltachta’ is léir."

Seans gur fhoghlaim Lucht na Péinte Duibhe, an ceacht sin?

Dleathach nó mí dleathach!

Creachadóireacht nó gníomh fónta!

Comharthaíocht Bhéarla sa Ghaeltach (Eagarfhocal Gaelscéal 3/10/2012)

Tá an-chuid díospóireachta ar siúl faoin bhfeachtas péintéireachta atá ar siúl ag dream i gConamara. Is cosúil gur dream a dtugann Ceithearnach Coille Chonamara ortha féin atá ina mbun. Níl fhios agam cé h-iad agus is cosúil nach bhfuil fhios ag éinne atá sásta a rún a scaoileadh! Ach rud is aistí gur cuid mór de na comharthaí a fuair an "athdhearadh" nua seo is i gcoinne an dlí atá siad mar cuireadh suas iad gan cead pleanála.

Bhí caint cuíosach bríomhar ar twitter mar shampla bhí roinnt a cheap gur rud maith an feachtas a bhí ann agus dream eile nár cheap, agus dream eile a cheap gur ceart fán amach ó réadmhaoin nó gnóanna príobháideacha.

Creachadóireacht
Glaoadh "Creachadóireacht," ar an ngníomh agus seans go bhfuil an ceart aige ach léiríonn sé (an gníomh féin) mothúcháin eile. Léiríonn ainm na Gluaiseachta "Ceathearnach Coille" an mothú chéanna. "Is daoine gan cumhacht iad Pobal na Gaeilge agus Muintir na Gaeltachta," a deireann sé!

Baineadh na comharthaí Béarla sa Bhreatain Bheag sna Seascaidí

Thuas i dTuaisceart Éireann, faoi Comhaontú Chill Rìmhinn, is ceart go mbeadh stáid teanga na Gaeilge á cosaint ansin. Níor thárla aon rud faoi go dtí seo, (agus is beag atá déanta ag na polaiteoirí "náisiunacha" chun gníomh a dhéanamh). Anseo sna 26 contaethe céard tá déanta? Ácht Gaeilge atá lochtach go leor agus srianta eile a chuir leis ó ritheadh é. Deireadh le daonlthas (lochtach agus a bhí sé) in Údarás na Gaeilge agus fiú scéimeanna faoin Ácht úd a bhriseadh ag iad siúd a chum iad.  Mar a léiríónn Tuarascáil Bhliantúil an Choimisinéara Teanga 2011 easnaimh mhóra reatha i gcur i bhfeidhm Acht na dTeangacha Oifigiúla.

Lagmisneach!
Ní nach íonadh go ndúirt an Coimisinéir Teanga, "Ní dóigh liom go bhfaca mé oiread lagmhisnigh nó easpa muiníne riamh roimhe seo i measc cheannairí na n-eagras Gaeilge agus Gaeltachta is atá ann faoi láthair." (Ag cothú na todhchaí! 13 Iúl 2012). Agus má tá an lagmisneach agus a éadóchas seo sa gluaiseacht tá sé níos mó i measc pobal na Gaeltachta. Ar bhealach is íontach an rud é nár thárla rud i bhfad níos tromchúisí i rith na seachtaine mar tá muid ag caint faoi bhás teanga tré neamh-aird, tré "patuaireacht" agus tré  fimíneacht lucht polataíochta. D'fhéadfá a rá go bhfuil an meas ceanna a thabhairt ag Ceathearnach Coille Chonamara don dlí agus a thugann na Gárdaí Síochán i dTír Chonail! (Rialtas ag déanamh neamhaird ar sárú dlí na tíre! 25 Aib 2012).

Gníomh fónta?

Mar a dúirt mé bhí díospóireacht de shaghas éigin ar twitter. Bhí duine de na míshásta leis an gníomh seo. Dúirt agus an ceart aige gur ceart "Rud éigean fónta dearfach ar son Na Gaeilge" a dhéanamh. Agus nuair a cuireadh an cheist air "Cad a mholfása?" dúirt "Mholfainn paimfléad a fhoilsiú ag míniú cén cineál iompar teanga ar mhaith leo sa Ghaeltacht" Ceart go leor ach nach bhfuil na céadtha paimfléidí, páipéirí bán, uaithne, moltaí ag daoine aitheanta agus neamh aitheanta. Máirtín Ó Cadhain, Deasún Fennell, Olscoil Mágh Nuad agus foinse nach iad. Bheinn-sa féin sásta dá nglachfá le moltaí an Coimisinéara Teanga ina chuid tuairiscí fhéin. Bheinn sásta dá nglachfá leis na moltaí sin mar thús agus leanacht ar aghaidh ó shin.

Ar maidin chuala muid go bhfuil áit na Gaeilge i gcúrsaí dlí sabhálta fiú má dúntar an Teach Cúirte i nDoire n'Fhéich. (Cé creideann sin?) Inné chualamar faoi fear nach raibh i ndán bás a bhean a chlárú i nGaeilge i gCorca Duibhne. Chualamar le deanaí nach bhfuil Comhairle  Co na Gaillimhe logainmneach cearta na Gaeltachta a úsáid i gcúrsaí pleanála. Agus tá an coiste phobáil áitiúil ag gearán leis na húdaraisí nach bhfuil fáil ag pobal na háite ar sheirbhís leasa shóisialaigh trí Ghaeilge. Conas a cabhródh paimfléid eile leo siúd?

Mea culpa
Is cuimhín liom an chéad uair a bhí mé i  gConamara i 1967 (in my disrespectful youth!) chuamar amach  go rúnda, déanach san oíche, agus chuamar amach agus chuireamar péint dubh ar na comhairthaí bóthar ó Bhearna chomh fada siat le crosbhóthair Charna. Níos déanaí fuarthas amach go raibh tarra i bhfad níos éifeachtaí!

Is cosúil nach dtárlaíonn aon rud i gcúrsaí teanga sa tír seo gan an dlí a bhriseadh! Raidío na Gaeltachta, Comhairthaí Bóthre, Údarás na Gaeltachta, TG4 an féidir le h-éinne a rá go mbeadh siad ann gan agóid mí dleathúil?

Creachadóireacht nó gníomh fónta!

Ciúnas timpeall ar an nGaeilge sa saol poiblí

Ba é an tOllamh Alan Titley a thug Léacht Nollaig Uí Ghadhra ag seimineár ar rialachas, idé-eolaíocht agus dlí-eolaíocht a reáchtáladh i mBaile Átha Cliath thar an deireadh seachtaine.

Ciúnas!

“Tá ciúnas mór timpeall ar an nGaeilge in Éirinn inniu”,  dar leis agus nocht sé an tuairim nach raibh lárionad don Ghaeilge sa saol poiblí anois agus go raibh neamart iomlán déanta ar na  foinsí Gaeilge ag cuid mhaith de staraithe na tíre.

Luaigh sé chomh maith gur beag tagairt a bhí ann don teanga sna meáin Bhéarla.  Níos measa fós,  dar leis, tá “naimhdeas  fíochmhar" le brath i gcuid de na nuachtáin agus i measc aicmí áirithe sa tír, a dúirt sé.

I láthair ag an seimineár Dé Sathairn bhí Eoin Ó Murchú a thug faoin gceist chéanna ar bhealach eile agus a dúirt go raibh cogadh aicmeach ann. D’áitigh sé nach raibh cúis na Gaeilge mar bhunsprioc ag an bhuannaíocht anois in ainneoin an taighde a thugann le fios go bhfuil muintir na hÉireann báúil don Ghaeilge.

Labhair Áine Hyland, Ollamh Emeritus le hOideachas i gColáiste na hOllscoile Corcaigh faoin gcóras pátrúnachta atá i bhfeidhm in Éirinn, córas nach bhfuil ann i dtír ar bith eile ar domhan dar léi.

Thug sí léargas ach go háirithe ar na forbairtí a thit amach ó bunaíodh an córas scoile náisiúnta le Litir Stanley sa bhliain 1831 leis an sprioc ‘to unite in one system, children of different faiths.’ Ní mar sin a tharla áfach agus thug sí léargas ar an gcoimhlint a bhain le scoileanna ilchreidmheacha agus idirchreidmheach a bhunú ó  thús na 70í.
Nocht sí an tuairim go mbeidh deacrachtaí ag an rialtas úr polasaí a chinntiú maidir le scoileanna náisiúnta ilchreidmheacha a bhunú ar láithreacha  ina mbíodh scoileanna caitliceacha ann . D’aontaigh an Roinn Oideachais gníomhas malartú sa bhliain 2002 le roinnt de na scoileanna caitliceacha, rud a chiallódh gurb é an t-oideachas caitliceach amháin a bheidh ar fáil ar shuíomhanna áirithe amach anseo.

Bhí reachtaíocht, cearta teanga agus an t-athbhreithniú ar Bhunreacht na hÉireann  faoi chaibidil ag Séamus Ó Tuathail, SC agus Tom O’Malley léachtóir Sinsearach le Dlí, Ollscoil na hÉireann Gaillimh.
Ó pléadh tiontú oifigiúil na reachtaíochta sa Chúirt Uachtarach i gCás Uí Beoláin tá go leor tite amach sna cúirteanna agus sa Dáil maidir le ceist na reachtaíochta. 
Go dtí seo,  pléadh  tiontú Achtanna an Oireachtais agus  tiontú na nIonstraimí Reachtúla os comhair na gcúirteanna ach tá ceist ann fós maidir le Billí a aistriú go Gaeilge,  dar leis an abhcóide Séamus Ó Tuathail. 
Nocht sé an tuairim áfach go raibh cúrsaí ag dul i bhfeabhas sa tseirbhís chúirteanna – tá cuid de na breithimh cumasach go leor agus ar a gcompord leis an teanga agus le déanaí foilsíodh tuarascálacha oifigiúla i nGaeilge ar cheithre chúis Ghaeilge.

Bhí an t-athbhreithniú ar Bhunreacht na hÉireann mar atá geallta i gclár an rialtais á phlé ag Tom Ó Malley. Is iontach an deis atá ann plé poiblí a bheith againn maidir le luachanna an bhunreachta ach ba chóir dúinn a bheith cúramach maidir le leasuithe a mholadh, dar leis.
Mhol sé don chomhdháil bhunreachtúil díriú isteach ar cheisteanna práinneacha, an leasú bunreachtúil maidir le cearta leanaí agus ar athmhúnlú an tSeanaid i dtús báire.  “Caithfimid a bheith  cúramach gan a bheith ró-thoilteanach bunreacht a leasú”,  a dúirt sé.

Craolfar na léachtaí ar fad ar RTÉ Raidió na Gaeltacha amach anseo.

 ©Foilsithe ar Gaelport.com 15 Samhain 2011

Ciúnas timpeall ar an nGaeilge sa saol poiblí

Critéir mhúinteoireachta i mBéarla amháin.

Fuair mé eolas ar seo ó Guth na Gaeltachta agus tá roinnt de mo chuid smaointe féin curtha leis.

Tá docuiméid foilsíthe (7/7/2011) ag An Chomhairle Mhúinteoireachta ar chritéir nua atá le leagan síos d'ábhar oidí.  Is cosúul nach bhfuil leagan Gaeilge ar fáil. 

Deireann an Straitéis 20 Bliain, "Tá an córas oideachais ar cheann de na príomhmhodhanna chun an cumas teanga a bhfuil an Straitéis 20 Bliain bunaithe air a chothú." An féidir a bheith muiníneach as Comhairle Múinteoireachta nach bhfuil sásta doiciméidí tabhachta a fhoilsiú sa teanga náisiúnta? Is cuma cé chomh maith nó chomh holc is atá sna critéir ach ós rud é nach raibh sé de cuirtéis acu doicuiméid chomh tabhachtach le foilsiú sa Ghaeilge tá teip air ó thaobh mhuintir na Gaeltachta agus na Gaeilge de. Léiríonn sé a neamh-shuim - meáite nó gan a bheith meáite! Moltar ann faoin nGaeilge, "...using it as a means of communication in schools and using it as a medium of instruction." (Lch 10). Ach is cosúuil nach bhfuil siad fhéin sásta é sin a dhéanamh cén fáth a ndéanfadh múinteoir é?

Ní hé nach bhfuil moltaí maithe ann ach tá a éifeacht laghdaite ó thaobh na Gaeilge de gan é a bheith foilsithe ag an am céanna i nGaeilge.

Seo thíos na príomhphointí (buíochas le Colm Ó Dúlacháin RnaG):

• Beidh tréimhse níos faide le caitheamh ag chuile ábhar oide bunscoile agus iarbhunscoile sa Ghaeltacht ach tá an tréimhse sin le socrú go foill.

• Beidh ar ábhar múinteoirí iarbhunscoile atá ag déanamh cláracha fochéimithe sa Gaeilge  trí mhí a chaitheamh ag cur futhu sa Ghaeltacht mar chuid de chritéir shainiúil chlárúcháin múinteoireachta  An Chomhairle Mhúinteorachta.

• Beidh na cúrsaí Gaeltachta faoi stiúr na coláistí atá ag cur na cúrsaí ar fáil. Moltar sa tuarascáil go mbeidh scrúdú tástala sa Gaeilge de dhith ar iarratasóirí do mhúinteoireacht bhunscoile agus orthu siúd  ar mhian leo Gaeilge a theagasc ar an dara leibhéal.

• Beidh cáilíochtaí níos airde san Ard Teist ag teastáil le clárú ar cúrsaí oideachas múinteoirí. Beidh B1 sna hArdchúrsaí  Gaeilge agus Béarla chomh maith le C3 nó níos airde  san Ardchúrsa matamaitic ag teastáil le clárú  sna coláistí oideachais.

• Tá sé mar aidhm ag lucht deartha na cúrsaí úra go dtabharfar san áireamh caighdeán Ghaeilge múinteorí bunscoile & iarbhunscoile .Caithfear cúram a dhéanamh de go mbeidh líofacht sa Ghaeilge ag múinteoirí as seo amach a deirtear sa tuarascáil.

Mar a deirtear thuas níl na critéar foilsithe ach i mBéarla amháin.

Critéir mhúinteoireachta i mBéarla amháin.