An Conradh ós comhair Choiste Oireachtais!

Ról Chonradh na Gaeilge i gcur chun cinn agus i gcothú na Gaeilge

Bhí an céad cruinniú Bhuan-Chomhchchoiste Gaeilge, Gaeltachta agus Oileán, coiste nua de chuid an Oireachtais ar an 22ú lá Meán Fómhair 2016. Sí Catherine Connelly, Teachta Dála nua thofa atá mar Cathaoirleach ar an Coiste. Níl mórán eolas faoin gcoiste seo ar shuíomh Tithe an Oireachtas (seachas eolas faoin gcruinniú féin) agus mar sin níl fhios ag an scríobhnóir seo cé h-iad na baill.  B'é Conradh na Gaeilge a rinne an céad léiriú don gcoiste nua agus an píosa seo bunaithe ar nótaí den méid a bhí le rá acu.

Chuir an Chonradh mar aon le na Gluaiseachtaí agus Eagraíochtaí eile feachtas "GaelVóta" i rith an toghchán agus bhí bunú coiste mar an gcoiste seo i measc na pointe a bhí acu sa bhfeachtas seo.

Tá Fís den gcruinniú le feiscint anseo ar shuiomh Thithe an Oireachtais anseo.

Tá tuairisc Scríofa anseo:
Tá ábhar breise le leamh/feiscint sna tuairiscí/físeanna seo go mór mór na ceisteann agus freagraí gur fiú iad a léamh/fheiscint!

Dhá phíosa i dTuairisc.ie faoin gCoiste.
• ‘Ionsaí fabhtach’ déanta ar TG4 ag RTÉ, ‘stáisiún áitiúil a bhíonn ag breathnú amach do D4 (23/9/2016)
• 'An Ghaeilge ‘i mbaol a báis’ – cáipéis nua de chuid Thithe an Oireachtais (26/9/2016)

Is é Conradh na Gaeilge fóram daonlathach phobal na Gaeilge agus saothraíonn an eagraíocht ar son na teanga ar fud na hÉireann uile agus timpeall na cruinne. Tá breis is 180 craobh ag an gConradh agus na céadta ball aonair. Tá baill na heagraíochta gníomhach ag cur na Gaeilge chun cinn i ngach gné de shaol na tíre. Bhí Coilín Ó Cearbhaill, ArdRúnai an Conartha, Julian na Spáinn, Peadar Mac Fhlannchadha, Leas‐Ardrúnaí Tionscadail agus Síne Nic an Ailí, Feidhmeannach Cumarsáide sa toscaireacht ann.

Rinneadar Iarratais ar thacaíocht ón mBuan-Chomhchchoiste Gaeilge, Gaeltachta agus Oileán ag an gcruinniú seo. Seo mar a labhair Julian de Spáinn:

"1. An gá le hinfheistíocht sa Ghaeilge agus sa Ghaeltacht i gCáinaisnéis 2017
Tá Conradh na Gaeilge agus an 80 grúpa eile ag iarradh ar an mBuan-Chomhchoiste seo tacaíocht oifigiúil a thabhairt do phlean infheistíochta na Gaeilge agus na Gaeltachta agus go gcuirfeadh an Buan-Chomhchoiste an tacaíocht sin in iúl go hoifigiúil don Aire Ealaíon, Oidhreachta, Gnóthaí Réigiúnacha, Tuaithe agus Gaeltachta agus don Aire Caiteachais Phoiblí agus Athchóirithe mar chuid den phróiseas do Cháinaisnéis 2017.

Go príomha tá cás déanta le haghaidh €4,412,400 sa bhreis i gCáinaisnéis 2017 ó Rialtas na hÉireann le bheith caite ar na spriocthionscadail Gaeilge agus Gaeltachta leagtha amach sa phlean infheistíochta (agus tá briseadh síos ar na spriocthionscadail le bheith maoinithe in 2017 ar fail in aguisín A).

"2. An gá le hAcht na dTeangacha Oifigiúla 2003 a láidriú ar bhonn céimiúil
Le teacht i dtír ar na fadhbanna a d’éirigh as an athbhreithniú ar Acht na dTeangacha Oifigiúla a tosaíodh in 2011 molann Conradh na Gaeilge go ndéanfar leasuithe ar an Acht ar bhonn céimiúil tríd an mBuan-Chomhchchoiste Gaeilge, Gaeltachta agus Oileán. Táimid ag moladh go dtosófar láithreach le Bille na dTeangacha Oifigiúla 2016 (Leasú) agus na hábhair seo a leanas a chur san áireamh ann: Comharthaí tráchta; Foirmeacha oifigiúla; Leaganacha Gaeilge nó Béarla d’ainmneacha, de shloinntí, agus de sheoltaí poist; Leasú ar Sceideal an Phríomh-Achta; Ainmneacha Comhlachtaí Poiblí; agus Ainmneacha Comhlachtaí Poiblí.

Molann an Conradh go mbogfadh an Buan-Chomhchchoiste Gaeilge, Gaeltachta agus Oileán ar aghaidh go dtí an dara Bille nuair a bheidh an próiseas don chéad Bhille ar bun go tréan agus gur chóir don dara bille ábhair a chuimsíonn cumhachtaí agus ról an Choimisinéara Teanga, earcaíocht san earnáil phoiblí, seirbhís stáit sa Ghaeltacht agus eile a chur san áireamh.

"Tréaslú:
Ar dtús ba mhaith liom tréaslú le Cathaoirleach agus le baill an Buan-Chomhchoiste nua seo. Bhí sé mar éileamh ag pobal na Gaeilge agus na Gaeltachta ó dheas go mbeadh Comhchoiste Dála curtha ar bun: le maoirseacht a dhéanamh ar fheidhmiú Straitéis 20 Bliain an Rialtais don Ghaeilge agus ar an státchóras trí chéile maidir leis an tseirbhís a chuirtear ar fáil trí Ghaeilge don phobal, go háirithe sa Ghaeltacht; le scrúdú a dhéanamh ar gach reachtaíocht a thagann os comhair na Dála chun a chinntiú go bhfuil cosaint cheart ann don Ghaeilge agus don Ghaeltacht; le tionscnaimh agus fiosrúcháin chun leas na Gaeilge agus na Gaeltachta a thosú de réir mar is cuí; agus le heolas a bhailiú ó eagraíochtaí Gaeilge agus Gaeltachta agus ón phobal faoi ghnéithe a bhaineann le forbairt na teanga agus an t-eolas a úsáid ar mhaithe le cearta na Gaeilge. Tá ardmholadh ag dul do gach páirtí agus polaiteoir a sheas leis an éileamh seo i ndiaidh an olltoghcháin agus a chinntigh gur bunaíodh an Buan-Chomhchchoiste Gaeilge, Gaeltachta agus Oileán. Guím agus guíonn Conradh na Gaeilge gach rath ar bhur gcuid oibre.

"Cúlra:
Mar is eol do chuid mhaith agaibh, is é Conradh na Gaeilge fóram daonlathach phobal na Gaeilge agus saothraíonn an eagraíocht ar son na teanga ar fud na hÉireann uile agus timpeall na cruinne. Tá breis is 180 craobh ag an gConradh agus na céadta ball aonair. Tá baill na heagraíochta gníomhach ag cur na Gaeilge chun cinn i ngach gné de shaol na tíre – ó chúrsaí dlí agus oideachais, go forbairtí sna meáin agus seirbhísí trí Ghaeilge – ó bunaíodh Conradh na Gaeilge ar 31 Iúil 1893. Bíonn Conraitheoirí chun tosaigh i bhfeachtais chun cearta phobal na Gaeilge a bhaint amach agus a dhaingniú, agus bíonn baill na heagraíochta ag saothrú go dian díograiseach chun úsáid na teanga a chur chun cinn ina gceantair féin. Eagraíonn an Conradh feachtais feasachta ar nós Sheachtain na Gaeilge, an fhéile bhliantúil Ghaeilge is mó ar domhan a ghlacann breis is 750,000 duine páirt ann, Gaeilge 24 sna scoileanna a ghlacann 20,000 scoláire páirt ann agus go leor leor feachtais eile.

In 2014 roghnaigh Foras na Gaeilge, an foras uile oileánda ag feidhmiú ar son an dá Rialtas thuaidh agus theas leis an nGaeilge a chur chun cinn, Conradh na Gaeilge mar cheann de na sé cheanneagraíocht atá maoinithe acu leis an nGaeilge a fhorbairt ar oileán na hÉireann. Go príomha, tá Conradh na Gaeilge roghnaithe le tabhairt faoi chosaint teanga, ionadaíocht agus ardú feasachta ar an Ghaeilge.

"Mór-ábhar le plé inniu:
Ba mhaith liom labhairt libh inniu faoi dhá rud atá iontach thábhachtach agus práinneach:

1. An gá le hinfheistíocht sa Ghaeilge agus sa Ghaeltacht i gCáinaisnéis 2017
2. An gá le hAcht na dTeangacha Oifigiúla 2003 a láidriú ar bhonn céimiúil

1. An gá le hinfheistíocht sa Ghaeilge agus sa Ghaeltacht i gCáinaisnéis 2017
Táimid ag lorg tacaíocht an Bhuan-Chomhchoiste seo don phlean infheistíochta aontaithe ag 80 grúpa Gaeilge, Gaeltachta agus Oideachais agus go gcuirfeadh an Buan-Chomhchoiste an tacaíocht sin in iúl go hoifigiúil don Aire Ealaíon, Oidhreachta, Gnóthaí Réigiúnacha, Tuaithe agus Gaeltachta agus don Aire Caiteachais Phoiblí agus Athchóirithe mar chuid den phróiseas do Cháinaisnéis 2017.

Tá an €18 milliúin lorgtha sa phlean infheistíochta briste síos againn thar 3 bliana (ar fáil in aguisín A) agus táimid ag lorg €4,412,400 in 2017, €10,307,500 in 2018 agus €14,902,500 in 2019 sa bhreis ó Rialtas na hÉireann le bheith caite ar na spriocthionscadail Gaeilge agus Gaeltachta leagtha amach sa phlean (beidh dualgas ar an Rialtas ó thuaidh an chuid eile den €18 milliúin a íoc thar an trí bliain chéanna). Tá briseadh síos ar an airgead atáimid ag lorg i gCáinaisnéis 2017 thíos:

(Brú ar an bPic seo chun é a leamh)

Tá roinnt cúiseanna an-mhaith gur chóir tacú leis an bplean infheistíochta a mhaoiniú:

1. Aontaíonn móramh de na Teachtaí Dála (84 Teachta Dála) a toghadh san olltoghchán le déanaí gur chóir €18 milliúin a chur ar fáil don phlean infheistíochta

2. Tá an plean ag teacht le Clár an Rialtais, áit a deirtear go méadóidh an Rialtas an infheistíocht sa Ghaeilge

3. Chruthódh an plean 1,175+ post leis an gcuid is mó díobh siúd lonnaithe sa Ghaeltacht, rud a chabhróidh go mór le inmharthanacht na Gaeltachta

4. Chuirfeadh an plean maoiniú ar fáil do go leor leor tionscnaíochtaí ríthábhachtacha. Ina meas bheadh maoiniú ar fáil:

• le plean teanga a chur i bhfeidhm sna dáilcheantair éagsúla (le deiseanna úsáide Gaeilge agus deiseanna foghlama Gaeilge a chur ar fáil ar bhonn pleanáilte), le lárionaid Ghaeilge a bhunú i mbailte éagsúla agus le daoine a fhostú leis na pleananna a chomhordú agus leis na lárionaid a riaradh 
• le deis a thabhairt do theaghlaigh sna dáilcheantair, go háirithe iad siúd ó theaghlaigh faoi mhíbhuntáiste airgeadais, scoláireachtaí a fháil lena bpáistí nó leis an teaghlach iomlán a chur chun na Gaeltachta
• le hionaid chúram leanaí a bhunú le seirbhís naíolanna agus eile a chur ar fáil i ndáilcheantair éagsúla do pháistí atá á dtógáil trí Ghaeilge ó aois breithe go haois scoile

5. Tá an pobal ar aon intinn linn gur chóir tacaíocht bhreise a chur ar fáil. Léirítear i suirbhé Millward Brown a ndeachthas ina bhun in Eanáir 2015, go n-aontaíonn 61% den phobal ó dheas (ní raibh ach 18% ina choinne) gur chóir don stát tacaíocht breise a chur ar fáil don Ghaeilge.

Chomh maith leis sin, aontaíonn 65% den phobal ó dheas gur chóir don Rialtas tacaíocht ar leith a chur ar fáil do phobail áitiúla le straitéisí Gaeilge a fhorbairt ina gceantar féin.

6. Laghdaíodh buiséad Fhoras na Gaeilge agus buiséad caipitil Údarás na Gaeltachta ó €45 milliún in 2008 go €22 milliún in 2015. Táimid ag lorg €18 milliún breise don Údarás agus don Fhoras le haghaidh na sprioc-thionscadail san áireamh sa phlean infheistíochta, agus sin ísliú de €5 mhilliún ar a cuireadh ar fáil in 2008.

Is léir ón ngraf thíos, ina ndéantar comparáid idir athruithe buiséid de chuid na Comhairle Ealaíon thuaidh agus theas agus Fhoras na Gaeilge ó 2003 go 2015, nár tháinig aon ardú suntasach ar bhuiséad an Fhorais ó bunaíodh é, fiú i rith thréimhse an Tíogair Cheiltigh nuair a bhí arduithe móra á dtabhairt le haghaidh buiséid áisíneachtaí stáit éagsúla eile, m.sh. na Comhairle Ealaíona

Ní hamháin sin ach nuair a chuirtear boilsciú an innéacs praghsanna san áireamh, b’ionann agus 39% an t-ísliú ar bhuiséad Fhoras na Gaeilge ó 2001 go 2016:


(Níl sa chomparáid leis an gComhairle Ealaíon thuaidh agus theas ach comparáid le háisíneacht stáit eile a dhéanann obair chomhchosúil. Creidimid gur chóir don Chomhairle Ealaíon thuaidh agus theas tuilleadh maoinithe a fháil anuas ar a bhfuil á fháil faoi láthair.)

Leis an ngraf thíos ina léirítear athruithe i mbuiséid chaipitil na n-áisíneachtaí stáit ó 2007 go 2013, is léir go bhfuil slad déanta ar bhuiséad Údarás na Gaeilge go háirithe:

7. D’fhógair an Rialtas ó dheas caiteachas breise de nach mór €3 bhilliún in 2016 agus go mbeidh caiteachas breise de thuas le €1 bhilliúin in 2017 – idir chaitheamh agus fhaoiseamh cánach don phobal. Is ionann an €18 milliún breise atá á lorg againn agus níos lú ná .05% den tsuim sin. Is mór an dochar a rinneadh do na húdaráis Ghaeilge agus Ghaeltachta ó bhí 2008 ann; ní mór é sin a chur ina cheart anois.

8. Laghdaíodh buiséad an Fhorais agus an Údaráis agus ag an am céanna, cuireadh cúraimí breise ar Údarás na Gaeltachta agus ar Fhoras na Gaeilge araon leis An Straitéis 20 Bliain don Ghaeilge 2010-30 agus le hAcht na Gaeltachta 2012. Ghlac an dá Rialtas leis na polasaithe Rialtais / reachtaíocht nua, a raibh impleachtaí móra maidir le hacmhainní ag baint leo (mar a bheadh ann d’aon pholasaí nua stáit eile), gan na hacmhainní riachtanacha a chur ar fáil lena gcur i bhfeidhm. Chomh maith leis sin, tá na ciorruithe tar éis cur isteach go mór ar scéimeanna agus tacaíochta reatha a tugtar do thionscadail Ghaeilge, mar shampla:

• Laghdaíodh buiséad Sheachtain na Gaeilge 40% in 2016 ó 2015
• Laghdaíodh buiséad Scéim na gCampaí Samhraidh 20% in 2016 ó 2015
• Laghdaíodh Scéim na Imeachtaí Óige 40% in 2016 ó 2015

9. Ní hamháin go gcruthófar poist, ach beidh tionchair dhearfacha eile ag an infheistíocht bhreise seo ar gheilleagar an oileáin, m.sh. éiríonn le scéimeanna pobail Gaeilge an méid céanna airgid a thuilleamh agus a chuirtear ar fáil dóibh chun cabhrú lena gcur i bhfeidhm, airgead a théann isteach sa gheilleagar áitiúil. Is fiú cuimhneamh go gcuireann obair na Gaeilge agus na Gaeltachta airgead leis an ngeilleagar cheana féin, m.sh. €6 mhilliún don bhaile / don chathair ina mbíonn Oireachtas na Gaeilge ar siúl; is fiú os cionn €136 milliún an Ghaeilge do gheilleagar na Gaillimhe gach bliain1; is fiú os cionn €20 milliún na coláistí samhraidh Gaeilge don gheilleagar. Is fiú, mar sin, infheistíocht a dhéanamh sna tionscadail agus sna scéimeanna atá beartaithe sa cháipéis seo, ní hamháin leis an teanga a neartú ach leis an ngeilleagar a threisiú chomh maith.

10. Is iomaí comóradh atá ag tarlú le blianta beaga anuas agus ba chóir aitheantas a thabhairt don ról ar leith a bhí ag an nGaeilge i gcuid mhaith de na heachtraí a tharla 100 bliain ó shin. Beidh comóradh speisialta ann in 2018, chun tús na hathbheochana Gaeilge a chomóradh. Ba chóir na scéimeanna agus na tionscadail a bheartaítear sa cháipéis seo a chur i bhfeidhm ó 2017 lena chinntiú go dtabharfar spreagadh ar leith don Ghaeilge faoi 2018, ag an leibhéal áitiúil go mór mór.

"Ar na cúiseanna seo agus go leor cúiseanna eile ba mhaith liom, ar son an Chonartha agus an 80 grúpa eile, iarradh ar an mBuan-Chomhchoiste seo tacaíocht oifigiúil a thabhairt do phlean infheistíochta na Gaeilge agus na Gaeltachta agus go gcuirfeadh an Buan-Chomhchoiste an tacaíocht sin in iúl go hoifigiúil don Aire Ealaíon, Oidhreachta, Gnóthaí Réigiúnacha, Tuaithe agus Gaeltachta agus don Aire Caiteachais Phoiblí agus Athchóirithe mar chuid den phróiseas do Cháinaisnéis 2017.

Go príomha inniu, táim ag déanamh an cháis le haghaidh €4,412,400 sa bhreis in 2017 ó Rialtas na hÉireann le bheith caite ar na spriocthionscadail Gaeilge agus Gaeltachta leagtha amach sa phlean

(Tá briseadh síos ar na spriocthionscadail le bheith maoinithe i bhfoirm pdf anseo a foilsíodh Mí Aibreán 2106!).

2. An gá le hAcht na dTeangacha Oifigiúla 2003 a láidriú ar bhonn céimiúil
Is é an dara rud gur mhaith liom a phlé libh inniu ná an géarghá le hAcht na dTeangacha Oifigiúla 2003 a láidriú le cinntiú go mbeidh seirbhísí sásúil Gaeilge ar fáil do phobal na Gaeilge agus na Gaeltachta ón Stát.

Mar is eol daoibh, is dócha, ní raibh na ceannteidil foilsithe d’Acht na dTeangacha Oifigiúla 2014 (Leasú) ag an Rialtas deireanach in 2014 sásúil ar chor ar bith. Níor léirigh siad nó níor aithin siad na moltaí a rinneadh sa chuid is mé de na haighneachtaí agus sna suirbhéanna a cuireadh chuig Roinn na Gaeltachta mar chuid den athbhreithniú ar an Acht in 2011. Ba é tuairim Conradh na Gaeilge agus an fochoiste den Chomchoiste um Comhshaol, Cultúr agus Gaeltacht in 2015 go raibh roinnt de na ceannteidil lag, nó go ndéanfaidís lagú den Acht agus go raibh an-chuid ceannteidil fágtha ar lár.

Le teacht i dtír ar na fadhbanna a d’éirigh as an athbhreithniú ar Acht na dTeangacha Oifigiúla a tosaíodh in 2011 molann Conradh na Gaeilge go ndéanfar leasuithe ar an Acht ar bhonn céimiúil tríd an mBuan-Chomhchchoiste Gaeilge, Gaeltachta agus Oileán. Táimid ag moladh go dtosófar leis na ceannteidil seo a leanas láithreach do Bhille na dTeangacha Oifigiúla 2016 (Leasú):

Comharthaí tráchta Cinntiú le leasú go mbeidh na coinníollacha céanna i bhfeidhm ar chomharthaí tráchta agus atá ar chomharthaí eile de chuid comhlachtaí poiblí de bhun I.R. Uimh. 391 de 2008, go sonrach nach mbeidh an leagan Gaeilge níos lú ná giorraithe ná sa chló iodálach nó fágtha ar lár ar fad. Is faoin Aire Iompair a bheadh sé feidhm a thabhairt don fo-alt seo le heagrán nua den Treoirleabhar Comharthaí Bóthair. De bharr an togra seo bheadh comharthaí tráchta na hÉireann ar aon dul leis an dearadh i ndlínsí dátheangacha eile ar nós na hAlban agus glacadh le dearadh eiseamláireach Gareth Reil ag an gCoiste Uilepháirtí san Oireachtas roimhe seo. Foirmeacha oifigiúla Cinntiú le leasú go mbeidh na coinníollacha céanna i bhfeidhm ar fhoirmeacha oifigiúil a bheidh le líonadh amach ag an bpobal agus atá ar stáiseanóireacht de chuid comhlachtaí poiblí de bhun I.R. Uimh.391 de 2008, go sonrach nach mbeidh an leagan Gaeilge níos lú ná giorraithe ná sa chló iodálach nó fágtha ar lár ar fad. Déanfaidh an moladh seo cinnte de go mbeidh foirmeacha i nGaeilge nó i nGaeilge agus i mBéarla. Tá ceart bunreachtúil ann leagan Gaeilge d’fhoirmeacha oifigiúla a fháil: Ó Murchú v. Cláraitheoir na gCuideachtaí, ach déantar neamhaird den cheart bunreachtúil seo agus brútar an Béarla dá réir i ngnóthaí oifigiúla an Stáit leis an bpobal. Freisin moltar ar lean costais a laghdú trí fhoirmeacha íoslódálaithe nó inchomhlíonaithe ar líne a chur chun cinn. Leaganacha Gaeilge nó Béarla d’ainmneacha, de shloinntí, agus de sheoltaí poist Cinntiú le leasú go mbeidh an ceart ag daoine leaganacha Gaeilge nó Béarla a n-ainmneacha agus a seoltaí a úsáid lena n-áirítear le linn dóibh cumarsáid a dhéanamh le comhlachtaí poiblí. Is é an prionsabal bunúsach atá leis nár cheart go ndéileálfadh comhlachtaí poiblí le daoine ar mian leo leaganacha Gaeilge a n-ainmneacha a úsáid le níos lú fabhair ná mar a dhéileálfaí le daoine ar mian leo na leaganacha Béarla a úsáid. Leis an moladh seo, tabharfar aghaidh ar na deacrachtaí is féidir a bheith ag daoine a bhfuil a n-ainmneacha i nGaeilge le linn dóibh a gcuid sonraí pearsanta a chur isteach i gcórais teicneolaíochta faisnéise (TF) a úsáideann comhlachtaí poiblí. I measc na ndeacrachtaí sin, d’fhéadfadh, mar shampla, an síneadh fada a bheith fágtha ar lár nó gan a bheith ina charachtar aitheanta i gcórais TF agus dá bhrí sin tugtar tamall do na comhlachtaí poiblí na córais TF a chur in oiriúint a mhéid agus is gá. Leasú ar Sceideal an Phríomh-Achta Sa Chéad Sceideal a ghabhann leis an bPríomh-Acht, liostaítear breis is 600 comhlacht poiblí a chumhdaítear leis an Acht. Ní foláir Rialacháin a dhéanamh chun an Sceideal seo a thabhairt cothrom le dáta nuair a thagann athrú ar stádas comhlachtaí poiblí. Is am-íditheach agus neamhéifeachtúil an modh é chun a chinntiú go dtagann gach comhlacht poiblí faoi réim an Achta. Táimid ag moladh go mbeidh foráil chineálach atá i gcomhréir le forálacha dá samhail i reachtaíocht eile a chur in ionad an Sceidil. D’fhágfadh an méid sin go dtiocfadh gach comhlacht poiblí, agus gach feidhm de chuid an chomhlachta poiblí a roinnfear ar chomhlacht eile, faoi réim an Achta go huathoibríoch agus go mbeadh rangú déanta ar na comhlachtaí poiblí. Tá an leasú seo bunaithe ar alt 6 den Acht um Shaoráil Faisnéise 2014. Ainmneacha Comhlachtaí Poiblí Cinntiú le leasú go mbeidh ainmneacha Gaeilge ar chomhlachtaí poiblí nua a bhunófar amach anseo. Ba é seo an cleachtas ar feadh formhór stair an Stáit agus chothaigh sé an-dámh idir na comhlachtaí sin agus an tír agus le Muintir na Éireann. Is féidir eisceacht do na Ranna Stáit agus do chomhlachtaí poiblí a bheidh ag feidhmiú taobh amuigh den Stát den chuid is mó ach go mbeadh orthu comhthosaíocht a thabhairt don leagan Gaeilge agus do leagan Béarla dá n-ainmneacha.

Bheimis ag súil leis go bhfeadfadh an Buan-Chomhchchoiste Gaeilge, Gaeltachta agus Oileán bogadh ar aghaidh go dtí an dara Bille nuair a bheidh an próiseas don chéad Bhille ar bun go tréan agus gur chóir don dara bille ábhair a chuimsíonn cumhachtaí agus ról an Choimisinéara Teanga, earcaíocht san earnáil phoiblí, seirbhís stáit sa Ghaeltacht agus ábhar nó dhó eile a chur san áireamh.

Thabharfadh próiseas céimiúil le Bille na dTeangacha Oifigiúla 2003 a leasú deis cheart leis na leasuithe a phlé go cuimsitheach agus dearcthaí éagsúla a fháil ar na leasuithe ar fad.

Conclúid:
Mar chonclúid, ba mhaith liom tréaslú libh as bunú an Bhuan-Chomhchchoiste Gaeilge, Gaeltachta agus Oileán agus tá súil agam agus le Conradh na Gaeilge go n-éireoidh go geal libh leis an obair dhúshlánach atá os bhur gcomhair. Tá súil agam chomh maith go bhfuil níos mó eolais agaibh ar ról Chonradh na Gaeilge i gcur chun cinn agus i gcothú na Gaeilge.

Rinne mé cur síos ar an dá rud is práinní a fheictear dúinn gur gá gníomhú orthu faoi láthair: 1. Tá Conradh na Gaeilge agus an 80 grúpa eile ag iarradh ar an mBuan-Chomhchoiste seo tacaíocht oifigiúil a thabhairt do phlean infheistíochta na Gaeilge agus na Gaeltachta agus go molfaidh an Buan-Chomhchoiste go hoifigiúil don Aire Ealaíon, Oidhreachta, Gnóthaí Réigiúnacha, Tuaithe agus Gaeltachta agus don Aire Caiteachais Phoiblí agus Athchóirithe €4,412,400 sa bhreis a chur ar fáil i gCáinaisnéis 2017 do na spriocthionscadail Gaeilge agus Gaeltachta leagtha amach sa phlean infheistíochta; 2. Molann Conradh na Gaeilge go ndéanfar leasuithe le hAcht na dTeangacha Oifigiúla ar bhonn céimiúil tríd an mBuan-Chomhchchoiste Gaeilge, Gaeltachta agus Oileán. Táimid ag moladh go dtosófar láithreach le Bille na dTeangacha Oifigiúla 2016 (Leasú) agus na hábhair seo a leanas a chur san áireamh ann: Comharthaí tráchta; Foirmeacha oifigiúla; Leaganacha Gaeilge nó Béarla d’ainmneacha, de shloinntí, agus de sheoltaí poist; Leasú ar Sceideal an Phríomh-Achta; Ainmneacha Comhlachtaí Poiblí; agus Ainmneacha Comhlachtaí Poiblí.

Go raibh maith agaibh as éisteacht liom."

Is cosúil go mbeidh an Coiste seo ag leanúint lena scrúdú ar chúrsaí amach anseo. Go raibh rath ar a chuid oibre!

@CnaG @catherinegalway @SeanKyneTD

An Conradh ós comhair Choiste Oireachtais!

Cúngaigeantacht Banc Aontas Éireann!

Bhí fadhb agam ar maidin logáil isteach ag suíomh bhaincéireachta Bhanc Aontas Éireann. Chuir me giolch amach ar mo chúntas ar twitter á rá - ag iarraidh fháil amach an raibh an fhadhb céanna ag éinne eile.

Fuair mé freagra ó dhuine eile ar an gcóras gur chualathas go raibh fadhb ann ceart go leor agus go rabhthas ag obair air.

Ach ansin fuair mé freagra ón mbanc féin ag rá go raibh sé "aontaithe ag an AIB" freagraí i mBéarla a thabhairt ar a gcuid chustaiméirí go léir. Ní deirtear cé h-iad lena aontaigh siad polasaí chomh cúngaigeantach! Is cosúil nach bhfuil a chud Béarla chomh maith sin.
Nach mbeadh sé níos cirte a rá go bhfuil sé mar polasaí acu Béarla a úsáid lena gcuid chustaiméirí. Nó an mbeadh sé níos macánta a rá nach bhfuil siad sásta Gaeilge, Teanga Náisiúnta na hÉireann a úsáid lena gcuid chustaiméirí?

An bhfuil sé ceart ag aon chomhlucht gur le cáin íochóirí na hÉireann níos mó ná 95% den gcomhlucht diúltú seirbhís i nGaeilge a thabhairt?

Mo ghiolch agus freagra ón mBanc!

 @AIBIreland @askAIB @IRLDeptFinance @ceartateanga

Cúngaigeantacht Banc Aontas Éireann!

Oscailt Scoil Samhradh an Phiarsaigh 2016.

Bhí Scoil Samhraidh an Phiarsaigh i Ros Muc le déanaí mar chuid de Chomóradh Céad Bliain an Éirí Amach ag Comhairle Chontae na Gaillimhe.

Bunaíodh an Scoil chun comóradh a dhéanamh ar Phádraig Mac Piarais agus le “hábhar atá bainteach le fís an Phiarsaigh don Ghaeilge” agus do chothú na teanga a chíoradh, ina measc an Ghaeltacht, an Litríocht, an Cultúr agus an tOideachas. Bhí clár iomlán ann ó mhaidin go hoíche a thosigh le léacht leis an Dochtúir Mary Harris, ‘Brionglóid an Phiarsaigh’ ag a 10 a chlog ar maidin agus a chríochnóidh le ‘Díospóireacht Mhór na Gaeltachta agus na Gaeilge'

Tá na pictiúirí anso ón Scoil Samhradh ag Seán Ó Mainín ar shuiomh Tuairisc.ie. Tá tuairisc gearr agus nascanna eile le fáil in alt ar an mBlag Ag Seasamh an Fhód: Ag Scoil Samhraidh an Phiarsaigh! Is féidir tagartaí ar imeachtaí na scoile a léamh ar an gcóras giolcaireachta twitter faoin haisclip #SSandP16.

D'oscail Rónán Ó Domhnaill imeachtaí na scoile ar an oíchr roimhe agus seo mar a labhair sé:

A Chathaoirligh agus a dhaoine uaisle is mór an phribhléid domsa gur iarraidh orm an Scoil Samhraidh seo a oscailt go hoifigiúil anseo anocht.

Rónán Ó Domhnaill - Coimisinéir Teanga

Tá creidiúint mhór ag dul do Chomhairle Contae na Gaillimhe agus go háirithe don Oifigeach Forbartha Gaeilge, Páid Ó Neachtain, as an Scoil Samhraidh seo a eagrú. D’fhreastal mé ar an Scoil Samhraidh anseo anuraidh mar chainteoir agus ba léir ag an am sin go raibh spéis mhór ag an bpobal in imeachtaí na scoile. Tá mé sásta gur fhan an Chomhairle dílis dá bhfocal agus gur eagraíodh an Scoil arís i mbliana agus gur cuireadh léi. Tá súil agam gur imeacht rialta bliantúil a bhéas inti as seo amach.

Tá clár thar a bheith spéisiúil agus bríomhar curtha le chéile ag an gComhairle a chlúdaíonn an dlí, cúrsaí oideachais, an pholaitíocht agus ár bhféiniúlacht mar Ghaeil agus mar phobal Gaeltachta. Níl an siamsaíochta, na healaíona ná na hábhair logánta fágtha ar lár ach an oiread. Ní dóigh liom gur thrí aon thimpiste é gur ábhair iad seo uilig a aithnítear go mór le ceann de phearsa agus de laochra móra na linne seo agus an té go bhfuil an scoil samhraidh seo in ómós dó, Pádraig Mac Piarais. Tá aitheantas á thabhairt sa scoil samhraidh seo do na hábhair a bhí gar do chroí an Phiarsaigh sa gceantar a ba ansa leis.

Le gairid d’fhreastal mé ar ócáid eile a bhí eagraithe mar chuid den chlár comórtha céad bliain i Scoil Éanna inar labhair Uachtarán na hÉireann, Mícheál D. Ó hUiginn faoi shaol Phádraig Mac Piarais agus ar thug sé aitheanta do ghlúin na réabhlóide as an méid a rinne siad chun saoirse a bhaint amach dár dtír. Le linn a chuid cainte thagair an tUachtarán den ról ceannaireachta a bhí ag an bPiarsach ní amháin le linn an Éirí Amach ach freisin an cur chuige ceannródaíochta a ghlac sé i saol an oideachais agus i ngluaiseacht athbheochana na Gaeilge ag tús an chéid seo caite.

Fear ilghnéitheach.
Ina shaol gearr bhí an Piarsach ina oideachasóir, ina dhlíodóir, ina iriseoir, ina eagarthóir, ina cheannaire míleata, ina fhile agus ina scríbhneoir, agus tuilleadh leis. ‘S ina chuid scéalta is fearr a fhaigheann muid léargas ar dhearcaí agus ar smaointe an Phiarsach. Nuair a insítear dúinn faoi Pheaitín Pháraic bheith ag léamh amach an nuacht ón iasacht ón nuachtán ag tús an scéal dár teideal Na Bóithre baineann an scéalaí úsáid as frása ar leith. “Scéalta ón Domhan Thiar is ón Domhan Thoir” a thugtar ar an nuacht thar lear. Bhí an teideal céanna ar an nuacht idirnáisiúnta sa Claidheamh Soluis sa saol fíor: is é sin le rá go mbaineann Mac Piarais leas as frásaíocht na scéalta gaisce chun cur síos a dhéanamh ar mhór scéalta na cruinne.

D’aimsigh an Piarsach téarma breá dúchasach chun cur síos a dhéanamh ar imeachtaí an domhain mhóir. Ach léamh Chonamara ar an domhan sin atá i gceist ins Na Bóithre agus tá Conamara agus Éire, dá imeallaí iad, sa lár.

Is cuí mar sin go bhfuil scoláirí agus seanadóirí, teachtaí dála agus airí rialtais ag bailiú le chéile anseo chun plé a dhéanamh ar oidhreacht an Phiarsaigh, fear a raibh fís idirnáisiúnta aige agus fear a thuig tábhacht an phobail bhig, an ‘domhan beag innti féin’ de chuid Chéitinn a luaigh sé féin níos déanaí.

I bhfad roimh imeachtaí móra míleata 1916 thuig an Piarsach an tábhacht agus an chumhacht a bhain le slógaí agus tionóil cruthaitheacha agus intleachtúla. Ba é a mhol don Chonradh clár imeachtaí sóisialta agus cultúrtha a chur ar bun agus thug sé cuairt ar Eisteffodd na Breatine Bige agus Mod na hAlban chun foghlaim faoin gcur chuige a bhí ar bun maidir le cur chun cinn an chultúir dúchais sa dá thír san. Chuimsigh a fhís féin do chultúr na hÉireann… litríocht an Bhéarla agus litríocht na Gaeilge, an ealaín, an stair agus an eolaíocht féin.

"Nuair a léiríonn an Státchóras drochmheas ar ár dteanga, nuair a theipeann uirthi bunsheirbhísí a chur ar fáil go sásúil do phobal na Gaeilge agus na Gaeltachta táthar ag ísliú a stádas i measc lucht a labhartha agus an pobal trí chéile. Mura léiríonn lucht na cumhachta meas ar an nGaeilge ar chóir go mbeadh aon iontas orainn dá dtréigfeadh an aos-óg í?"

Rónán Ó Domhnaill

Chastaí cinnirí cultúrtha na hÉireann le chéile ag Scoil Éanna agus thug an Piarsach camchuairt ar cheantair Ghaeltachta na hÉireann. Bhí sé lárnach chomh maith mar Chonraitheoir agus mar iriseoir i gcur chun cinn féile an Oireachtais. Bheadh an Piarsach ríshásta le clár na scoile seo; le éigse agus ealaín, cainteanna agus díospóireachtaí ann.

Thaitneodh fís na scoile samhraidh seo leis an bPiarsach agus na réimsí inar shaothraigh sé féin á bplé go neamheaglach: an t-oideachas, an phleanáil teanga agus an Ghaeltacht. …….. Beidh ábhar leabhair eile, seans, sa phlé a dhéanfar sna laethanta romhainn. Thuig an Piarsach an tábhacht a bhain le lucht físe a chur i gcomhluadar a chéile agus rinne sé cinnte tae agus siamsaíocht a chur taobh leis na drámaí agus na léachtaí. Tuigeann muintir Ros Muc cé chaoi scíth a ligean chomh maith agus cá bhfios cén aicsean a leanfaidh an phlé agus an oiread daoine anseo a bhfuil idir fhís agus fhuinneamh acu, iad ina gcinnirí pobail agus ina saineolaithe agus an dá rud in éindí.

Mar is as caidreamh daonna den sórt sin a gineadh an fuinneamh as ar fáisceadh an tÉirí Amach. Tá sé suimiúil gur lonnaigh an Piarsach a dhráma deireanach, The Singer (má ba i mBéarla féin é), i gConamara, agus gur léirigh an dráma sin an tábhacht a bhaineann leis an éigse agus leis an slógadh áitiúil agus pobal á fhuascailt.

Ar ndóigh bhí méid áirithe neamhspleáchais bainte amach le linn ré an Phiarsaigh féin agus cuireadh na Comhairlí Contae ar bun tar éis achtú an Acht Um Rialtas Áitiúil nó an Local Government of Ireland Act sa bhliain 1898. Is mithid, mar sin, arís an obair atá déanta ag Comhairle Chontae na Gaillimhe agus Páid, agus an scoil seo á pleanáil, a aithint.

Agus bliain chomórtha an Stáit faoi lán tseoil is iomaí snáithe atá curtha lenar dtuiscint ar 1916 agus ar an bPiarsach féin le míonna beaga anuas.

Pleanáil Teanga
Bhí suim ag an bPiarsach sa cheist ar a dtugaimidne sa lá atá inniu ann “an phleanáil teanga.” D’éirigh leis féin agus a chomhghleacaithe i gConradh na Gaeilge stádas a bhaint amach don Ghaeilge i réimsí éagsúla saoil- mar ábhar iontrála don Ollscoil nua, mar shampla agus mar mheán teagaisc. D’fhoilsigh sé nuafhocail Ghaeilge sa Chlaidheamh agus chuir Mac Piarais suim i bhforbairt téacsleabhair Ghaeilge don teagasc trí Ghaeilge. Tá áthas ar leith orm go bhfuil plé le déanamh ar an nGaeilge agus ar an nGaeltacht amárach, plé atá ar bun, dar ndóigh i bpobail éagsúla Gaeltachta cheana féin.

An paineál díospóireachta leis an gcathaoirleach Páidí Ó Lionáird. Éamon Ó Cuív, TD, An Seanadóir Trevor Ó Clchartaigh agus Aire Stáit na Gaeltachta Seán Kyne

Ar an oíche agus ar an ócáid atá ann ní sé i gceist agam labhairt ró-dhomhain faoi chúrsaí reachtaíochta ná cúrsaí cearta teanga. Ach ba mhaith liom an méid seo a rá: teastaíonn athrú meoin agus athrú cur chuige maidir leis an mbealach a gcaitheann an Státchóras le lucht labhartha na Gaeilge agus lenár dteanga náisiúnta. Nuair a léiríonn an Státchóras drochmheas ar ár dteanga, nuair a theipeann uirthi bunsheirbhísí a chur ar fáil go sásúil do phobal na Gaeilge agus na Gaeltachta táthar ag ísliú a stádas i measc lucht a labhartha agus an pobal trí chéile. Mura léiríonn lucht na cumhachta meas ar an nGaeilge ar chóir go mbeadh aon iontas orainn dá dtréigfeadh an aos-óg í?

Gnéithe den chlár.
Is tráthúil chomh maith agus fís an Phiarsaigh maidir leis an oideachas á mheabhrú againn go mbeidh Muireann Ní Mhóráin ag tabhairt píosa cainte amárach a thabharfaidh léargas dúinn ar áit na Gaeilge sa chóras oideachais.

I ngearrscéal dá chuid, An Bhean Chaointe thug an Piarsach aghaidh ar an imeallú a bhí déanta ar mhuintir na Gaeltachta maidir leis an gcóras dlí. Is rí-fheiliúnach, mar sin, an t-ábhar plé a bheidh ag an Iarchoimisinéir Teanga Seán Ó Cuirreáin – scéal Mhám Trasna agus na himpleachtaí tromchúiseacha a bhain le heaspa láithreachta na Gaeilge i bhfearann an dlí – ag seisiún tosaigh ár scoile. Is duine é Séan ar a bhfuil ard-mheas agamsa agus againne air agus tréaslaím a shaothar nua leis.

Théis na cainte sin beidh léiriú againn ón gcomhlacht drámaíochta ceannródaíoch Fíbín, a bhfuil cáil idirnáisiúnta orthu, léiriú a chuirfeadh gliondar ar chroí an Phiarsaigh féin, duine ar tharraing na drámaí agus glór-réimeanna a léirigh sé féin na sluaite de lucht éisteachta le linn a ré. Thuig an Piarsach an draíocht a imrítear sa drámaíocht, an tabhairt chun beochana a tharlaíonn nuair a scaoiltear leis an tsamhlaíocht. Thuig sé chomh maith cumhacht na drámaíochta agus táim cinnte go mblaisfimid den draíocht agus den chumhacht sin anocht.

Beidh deis againn éisteacht le léamh scoth na scoláirí agus na smaointeoirí i gcaitheamh an lae amárach agus tabharfar ár ndúshlán arís is arís eile. Tá taighde thábhachtach déanta ag duine de na scoláirí sin a bheidh ag caint amárach, an Dr Mary Harris, ar an mbaint a bhí ag an bPiarsach leis an iris The Irish Review. Thug an Piarsach cuntas fileata ar a thuiscintí ar an nGaelachas agus ar an nGaeltacht ins an scéal An Choill, a foilsíodh san iris sin i samhradh na bliana 1914.

‘Siad na scéalta éagsúla sin, an léamh eile sin a luaigh an Piarsach atá romhainn anocht agus amárach: súil eile na Gaeltachta ar fhís an Phiarsaigh.

Mír eile i scéal an Phiarsaigh a bheidh in imeachtaí an Scoil Samhraidh seo ...agus mír eile inár scéal féin.

Taispeántás ealaíne fáinleoga i Ros Muc ag Nuala Ní Fhlathúin

#SSanP16 #Éire2016 @ceartateanga #Ireland2016

Oscailt Scoil Samhradh an Phiarsaigh 2016.

Brúscar Bhearna le moladh!

Sa cúr agus cúiteamh faoi chúrsaí bhruscar nach deas an rud é dea-sceal a insint?

Nuair a baineadh an t-seirbhís bhailiú bhruscair ón na údaráis áitiúil is cosúil gur cailleadh an cearta a bhí ar lucht bhruscair seirbhís sa Teanga Náisiúnta a sholathar. Anseo i nGaeltacht Chonamara tá comhlucht amháin, Brúscar Bhearna, ag bailiú brúscar le fada. Bhí sé de nós againne malaí a cheannach sa siopa áitiúil agus mar sin ní raibh teangabháil díreach againn leis an gcomhlacht de gnath. Ach athraíonn an córas nua é sin ina iomláin agus ní mór do dhuine conradh de short éigin a bheith leo.

Rinne mise iarracht teangabháil a dhéanamh leo i nGaeilge, cé go raibh siad i ndán mé a thuiscint d'fhreagair siad i mBearla mé ar dtús. Dúradar ansin, "Unfortunately not all of our customer care team would be fluent in Irish." 

Scríobh mé chuig an Coimisinéir Teanga le clarú ó thaobh dlí de agus duradh nach rabhadar "faoi scáth Acht na dTeangacha Oifigiúla toisc gur comhlacht príobháideach iad." Ach cheap mise féin go mfhéidir go mbeadh dualgas táinisteach ós rud é go bhfuil siad ag tabhairt seirbhís ar son, nó faoi cheadúnas ag, an Chomhairle Contae ach is cosúil nach bhfuil sé sin ró shoiléir.

Cheanníomar roinnt málaí sa siopa ach táin go léir imithe faoin am seo agus bhí orm teangabháil a dhéanamh leo arís. Rinne mé sin i nGaeilge agus an uair seo 'd'fhreagair sid sa teanga céanna agus bhí mé i ndán mo chuid gnó a dhéanamh leo i nGaeilge gan aon trioblóid.

Is trua nach bhfuil chuile chomhlucht a thugann seirbhís d'aon saghas aitheantas a thabhairt don Teanga Náisiúnta go mór mór sna cheantair ina bhfuil sé á úsáid mar theanga phobal gan ceist gan coinníol.

Brúscar Bhearna le moladh!

Ceisteanna tromchúiseacha ann maidir le toil an Stáit seirbhísí a sholáthar i nGaeilge! @ceartateanga

"Buncheart céannacht duine a bheith aitheanta ina rogha teanga oifigiúla i ngnóthaí an Stáit” 

An Comisinéir Teanga

Tá ar an Coimisinéir Teanga tuarascáil bhliantúil faoi obair Oifig an Choimisinéara Teanga a sholáthar don Aire Gaeltachta lena leagan os comhair Thithe an Oireachtais.

Foilsíodh  Tuarascáil Bhliantúil an Choimisinéara Teanga don bhliain 2015 ar maidin.

• Tháinig méadú 6.5% ar líon na ngearáin ón bliain roimhe. 
• Bhí níos mó ná 25% a tháinig ó nGaeltacht agus 74% ó thaobh amuigh den Ghaeltacht. 
• Bhí 15% dóibh ó Co na Gaillimhe agus 40% as Baile Átha Cliath. 
• Tháinig méadú an mhór ar mhéid na gearán faoi Ranna agus oifigí Rialtais - ó 17% sa bhliain 2014 go 30% agus bhí méadú beag ar líon na gearán faoi Údaráis Áitiúla. 
• Tá an Tuarascáil le fáil ar shúíomh an Choimisnéara Teanga.

Eircode - gan réiteach sásúil
Léiríonn an tuarascáil gur sháraigh an Roinn Cumarsáide, Fuinnimh agus Acmhainní Nádúrtha dualgas reachtúil teanga le linn sheoladh an phostchóid náisiúnta, Eircode. Is ar an ábhar sonrach seo a fuair Oifig an Choimisinéara Teanga an líon is airde gearán riamh ó bunaíodh an Oifig in 2004.

Ba de thoradh ainmneacha, sloinnte agus seoltaí a bheith aistrithe go leaganacha Béarla, le linn dháileadh an Eircode, is mó a rinneadh gearáin leis an Oifig ina leith. Tharla an méid seo in ainneoin nár ghnách leis na gearánaithe a bhí i gceist ach a n-ainm agus a seoladh a bheith i nGaeilge. Chinn an Coimisinéir Teanga gur sháraigh an Roinn Cumarsáide, Fuinnimh agus Acmhainní Nádúrtha dualgas reachtúil maidir le húsáid logainmneacha Gaeltachta nuair a seoladh an Eircode chuig sealbhóirí tí sa Ghaeltacht le seoltaí a bhí i mBéarla.

Dúirt an Coimisinéir Teanga, Rónán Ó Domhnaill, agus é ag foilsiú na Tuarascála Bliantúla inniu, gur “buncheart céannacht duine a bheith aitheanta ina rogha teanga oifigiúla i ngnóthaí an Stáit”.

Thug an Coimisinéir Teanga le fios go bhfaigheann a Oifig cuid mhaith gearán maidir le deacrachtaí a bhíonn ag daoine a n-ainm agus seoladh a úsáid i nGaeilge le forais éagsúla an Stáit. Dar leis an gCoimisinéir léiríonn sé seo an géarghá atá le leasú ar an reachtaíocht chun cosaint a thabhairt d’úsáid ainm agus seolta i gcéadteanga oifigiúil na tíre agus go bhfeidhmeofaí ar an moladh a rinne a Oifig ar an ábhar seo breis agus cúig bliana ó shin. Mar gheall ar an lúb ar lár seo a bheith sa reachtaíocht ní raibh ar chumas an Choimisinéara réiteach sásúil a fháil ar na gearáin sin a bhain le hainm agus sloinne daoine a bheith aistrithe go Béarla agus an Eircode á sheachadadh.

Easpa tola an Stáit!
Ar ábhar eile, tharraing an Coimisinéir Teanga aird ar a laghad post lena mbaineann riachtanas Gaeilge atá á n-aithint ag Ranna Rialtais. Dúirt an Coimisinéir Teanga go bhfuil ceisteanna tromchúiseacha ann maidir le toil an Stáit seirbhísí ar comhchaighdeán a sholáthar i nGaeilge agus i mBéarla i bhfianaise an chur chuige seo. Mhol sé go ngníomhófaí anois chun Acht na dTeangacha Oifigiúla a neartú i gcomhréir leis na moltaí a tháinig chun cinn ón gComhchoiste Oireachtais um Chomhshaol, Cultúr agus Gaeltacht, ón bpróiseas comhairliúcháin phoiblí, ó chur i láthair atá tugtha aige féin ar fheidhmiú an Achta do choistí Oireachtais agus ón tráchtaireacht a d’fhoilsigh a Oifig ar oibriú fhorálacha an Achta.

“Is léir ón ardú 6.5% a tháinig ar líon na ngearán agus ón ardú 79% a tháinig ar líon na gcomhairlí a cuireadh ar fáil do chomhlachtaí poiblí, le bliain anuas, gur gá freastal mar is ceart ar na riachtanais teanga atá ag lucht labhartha na Gaeilge agus iad ag lorg seirbhísí Stáit” a dúirt Rónán Ó Domhnaill.

An tUachtarán Michael D Higgins a cheap Rónán Ó Domhnaill ina Choimisinéir Teanga 12 Márta '14

@ceartateanga

Ceisteanna tromchúiseacha ann maidir le toil an Stáit seirbhísí a sholáthar i nGaeilge! @ceartateanga

Tá Gaeilge aige... @SeanKyneTD

Bhí an imní ar Phobal na Gaeltachta agus na Gaeilge nuair a ceapadh Joe McHugh mar Aire Stáit na Gaeltachta ag Enda Kenny beagnach dhá bhliain ó shin. Bhí ceist ann faoin a gcumas labhartha sa teanga agus ba léir nach raibh sé ábalta comhra símplí gan trácht ar díospóireacht a bheith aige sa teanga náisiúnta. Scríobhamar píosa leis an dtitead: Bhfuil Gaeilge aige?

Ar ndóigh rinne sé éacht go pearsanta agus faoin am seo tá líofacht maith aige rud a chuir íontas ar an scríobhnóir seo agus go leor eile. Ach ag an am céanna is le h-aire a thabhairt ar chúrsaí Ghaeltachta agus Teanga ceapadh é agus, mar a dúirt trachtaire áirithe, "ní ceapadh é le feabhas a chuir ar a chuid Gaeilge!"

Mar sin féin bhí sé go maith éisteach leis ar an Raidío na Gaeltachta ar maidin ag caint go líofa faoin a chuid cúramaí nua do dhiaspóra agus róle na Gaeilge ansin! B'shin dearcadh nár chualathas ó foinse Rialtais go dtí seo.

Níl an fhadhb sin againn leis an ceapachán nua mar Aire Stáit. Is as ceantair Gaeltachta Seán Kyne ach níor tógadh le Gaeilge é. Nuair a toghadh mar Comhairleoir Chontae deirtear go ndúirt sé le chomh chomhleoir sa cheantair go raibh aiféala air nach raibh Gaeilge aige. Ach níor stop sé ansin rinne sé beart dá réir agus faoin am a togadh mar TD é sa bhliain 2011 bhí go leor Gaeilge aige len í a labhairt ós comhair an Phobail.  Mar sin is féidir leis dul díreach isteach sa post nua atá aige. Ní gá dó dul ar ais ar scoil!

Bhí sé ábalta dul go hÁrainn díreach in ndiaidh a cheapachán agus labhair go tuiscineach faoi na fadhbanna Gaeltachta & oileánda i dteanga na ndaoine. Bhí sé i ndán agallamh a dhéanamh ar Raidío na Gaeltachta.

Ar bharr ar sin is duine é a thug tacaíocht don bhfeachtas #Gaelvóta - rud nach raibh a pháirti sásta a dhéanamh. Ar ndóigh toisc nach Aire iomlán é tá teorainn leis an méid gur féidir leis a dhéanamh agus is léir ón dearcadh an Aire Shinsearach go bhfuil obair mór roimhe. Ar a laghad is dócha go mbeidh sí sásta nach mbeidh daoine ag gearán faoi chaighdeán a chuid Gaeilge. B'fhéidir go mbeidh Seán i ndán cabhrú lena a cuid obair baile agus í ag foghlain na Gaeilge! Ar an dtaobh eile sa nua-pholataíocht seo atá anois againn beidh sé ag brath ní h-amhain ar a thaobh féin den teach ach ar an bhfreasúra chomh maith.

Bhí Acht Gaeltachta nua achtaithe nár "bhain an fháilte a cuireadh roimhe aon mhacalla as cnoic agus gleannta na Gaeltachta." (Seán Ó Cuirreáin - 23/1/2014).  Shiúl an fhreasúra amach as an dteach seachas vótáil air. Bille lochtach a bhí ann.

Anois tá Acht Teanga le reachtáil - geallta ó 2011 agus ní éireóidh leis gan tacaíocht an fhreasúra.

Is léir go dtosnaíonn Seán Kyne le dea-thoil Phobal na Geeilge/Gaeltachta dár le scéal "Fáilte curtha roimh cheapachán Kyne ag Ó Cuív agus ag an gConradh" i dTuairisc.ie. Agus labhair urlabhraí Shinn Féin chomh maith “Déanaimid comhghairdeachas leis an Aire Stáit Seán Kyne. Tá obair mhór roimhe agus táimid ag tnúth le bheith ag comhoibriú leis ar mhaithe leis an nGaeltacht agus an Ghaeilge."

Tá an dea-thoil ann anois agus súil againn - agus fios againn (?) - go bhfuil an cumas ag Seán Kyne deireadh a chuir le méar fhadachas an Stáit!

Go n–éirí leis!

Tá Gaeilge aige... @SeanKyneTD

Labhair beirt as Ghaillimh Thiar!

Nuair a bhí ráitis ar an nGaeilge & Gaeltacht sa Dáil le deanaí níor labhair ach beirt as cúigear Tdanna Ghaillimh Thiar - an Dail Cheantair ina bhfuil an ceantair Ghaeltachta is mó - Seán Kyne ar dtús agus ansin Catherine Connolly!

Deputy Seán Kyne:  Tá mé ag roinnt mo chuid ama leis an Teachta O'Dowd. Cuirim fáilte roimh an seans ráiteas a dhéanamh maidir leis an nGaeilge. Cuirim fáilte roimh an Aire, an Teachta Heather Humphreys, agus roimh an iar-Aire Stáit, an Teachta Joe McHugh. Gabhaim buíochas leis an Teachta McHugh as an obair a rinne sé sa Roinn ón am a ainmniú mar Aire Stáit é agus seans go mbeidh sé ar ais sa phost sin i gceann seachtaine.

 

Seán Kyne TD

Bhí laghdú maoinithe do chuile Roinn ar feadh tamaill mar gheall ar dhrochstádas eacnamaíoch na tíre, mar atá ar eolas ag chuile dhuine. Anois tá sé in am níos mó airgid a chur ar fáil do Roinn na Gaeltachta chun an Ghaeilge a chur chun cinn. Is maith an rud é go bhfuil sé scríofa sa chlár Rialtais go mbeidh an Rialtas á dhéanamh sin. Mar a dúirt urlabhraithe eile anseo, tá sé ráite ag Conradh na Gaeilge, ag na grúpaí ón nGaeltacht agus ag na grúpaí atá ag freastal ar an nGaeilge agus ar an nGaeltacht go dteastaíonn sé sin uainn. Tá ról tábhachtach ag Údarás na Gaeltachta poist a chruthú sa Ghaeltacht. Teastaíonn níos mó airgid leis sin a dhéanamh. Is féidir leis an údarás tacú agus cuidiú le riachtanais ghnó. Tá foireann ag an údarás atá taithí aici ar bheith ag déileáil le daoine agus ar chomhairle a thabhairt do dhaoine gnó. Tá gnóthaí bunaithe ag na céadta sa Ghaeltacht le cabhair ó Údarás na Gaeltachta in a lán earnálacha, cosúil le turasóireacht, na healaíona, fiontar na n-oileán, seirbhísí trádála idirnáisiúnta agus próiseáil bia. Cruthaíodh 533 post sa Ghaeltacht i ngnóthaí atá comhpháirteach leis an údarás. Is toradh maith é sin agus tá plans acu níos mó post a chruthú. Tá plans acu tacú le comhlachtaí chun níos mó post a chruthú. Cuireadh €1 milliún sa bhreis ar fáil i mbuiséad 2016. Cuirim fáilte roimh an airgead sin ach teastaíonn níos mó airgid.

  Tá ról freisin ag an údarás mar gheall ar Acht na Gaeltachta 2012 ó thaobh na limistéir pleanála teanga. Tá eagraíochtaí roghnaithe ag an údarás chun na pleananna teanga a ullmhú sa Ghaeltacht. Tá ról tábhachtach ag an údarás maidir leis an teanga a chur chun cinn mar theanga pobal na Gaeltachta agus teastaíonn níos mó airgid uaidh agus ó na heagraíochtaí eile chun níos mó a dhéanamh chun an teanga a chur chun cinn. Tá príomhról ag an Roinn Oideachais agus Scileanna ó thaobh an teanga de. D'fhoilsigh an Roinn Oideachais, in éineacht le Roinn na Gaeltachta, moltaí maidir le polasaí oideachais Ghaeltachta in 2015. Fuair an Roinn aighnithe ar na polasaithe sin ó thuismitheoirí, ó mhúinteoirí agus ó bhoird bhainistíochta. Tá sé in am na polasaithe sin a chur i bhfeidhm. Tá ceist ann freisin maidir leis na scoileanna beaga ar na hoileáin. Teastaíonn polasaí difriúil ó na hoileáin as seo amach.

  Bíonn níos mó brú ar mhúinteoirí sna scoileanna Gaeltachta nuair a bhíonn orthu freastal ar pháistí a bhfuil Gaeilge líofa acu agus ar pháistí eile atá ag foghlaim na teanga sna ranganna céanna. Tá sé scríofa freisin sa chlár Rialtais go gcaithfimid an straitéis 20 bliain a chur i bhfeidhm. Chuireamar tús leis an obair sin agus tá sí ag dul ar aghaidh faoi láthair ach b'fhéidir go dteastaíonn plean gníomhaíochta don Ghaeilge, cosúil leis an bplean a d'oibrigh go maith sa Roinn Post, Fiontar agus Nuálaíochta, sa chaoi go mbeidh a fhios ag chuile Roinn céard atá ag teastáil, go mbeidh daoine ann i ngach Roinn atá freagrach as cur chun cinn na teanga agus go mbeidh spriocdháta le chuile cuspóir a chur i bhfeidhm. Sin a theastaíonn uainn. Nuair a bheidh spriocdháta ann nó nuair a bheidh daoine ann sa tseirbhís phoiblí a bhfuil orthu rud éigin a dhéanamh agus cuspóirí a chur i bhfeidhm, beidh siad in ann é sin a dhéanamh agus beidh an Taoiseach agus na hAirí ag cur brú orthu é a dhéanamh. Sin a tharla sa Roinn Post, Fiontar agus Nuálaíochta ó thaobh an phlean gníomhaíochta atá acu ansin.

  Maidir leis an Acht don teanga, tá na plans sin ag dul ar aghaidh agus tá sé de dhualgas ar gach ceantar fanacht laistigh den Ghaeltacht. Ní ar an Rialtas atá an dualgas sin ach ar an bpobal. Tá an t-údarás ag cabhrú leis na heagraíochtaí atá ag iarraidh na pleananna sin a chur i bhfeidhm. Tá mé ag críochnú leis seo. Ó thaobh earcaíochta sa tseirbhís phoiblí de, tá sé ráite go minic agam go mb'fhearr liom cuóta níos airde mar go bhfuil sé sin ag teastáil chun an difríocht atá ag teastáil a dhéanamh, sa chaoi go mbeidh níos mó daoine le Gaeilge sa tseirbhís phoiblí chun freastal ar an bpobal.

Deputy Catherine Connolly: Ní nach ionadh go bhfuil inmharthanacht na Gaeilge i mbaol. Tá muid sa Dáil agus níl Aire sinsearach le Gaeilge anseo ná baol uirthi í a fhoghlaim. Níl Aire sóisearach ach an oiread agus tá óráid againn ón Aire Airgeadais agus is masla é i ndáiríre do lucht na Gaeilge na sé leathanach seo. Níl iarracht ar bith déanta anailís a dhéanamh ar stádas na Gaeilge nó straitéis na Gaeilge. Ní fiú tráithnín é bheith ag liú straitéis na Gaeilge gan acmhainn chuí a chur ar fáil. Níl aon trácht ar sin chor ar bith. Níl aon iarracht an straitéis a chur i gcomhthéacs. Eascraíonn an straitéis sin díreach as an Bhunreacht agus an stádas faoi leith atá ag an nGaeilge sa Bhunreacht. Eascraíonn an document agus an cáipéis seo as na 13 cuspóir a leagadh síos siar in 2006. Anois 2016. Ar ndóigh, foilsíodh an straitéis seo in 2010 agus níl anailís ar bith déanta in óráid an Aire Airgeadais maidir leis an straitéis sin nó cad tá ag teastáil. Aontaím le rud amháin atá scríte ag an Aire sna sé leathanach atá aige agus sin mar fhocal scoir. Deir sé, "tá todhchaí na teanga ag brath go príomha ar an phobal." Cinnte tá, ach tá ról ag an Rialtas agus tiocfaidh mé ar ais go dtí an ról sin.

Is linne go léir an Ghaeilge agus níl amhras ar bith ach go bhfuil dualgas orainn go léir í a úsáid agus í a chur chun cinn. Ar ndóigh, áfach, tá deacrachtaí éagsúla ag dul leis an ndualgas seo ag brath ar chumas Ghaeilge an duine. Do dhuine amháin, is éacht é "Dia duit" nó "Slán" nó "Go raibh maith agat" a rá. Ach do dhuine eile, le sealbhú níos fearr ar an nGaeilge, tá dualgas níos tromchúisí ag dul leis an gcumas sin. Ní mór don chainteoir sin chuile sheans a thapadh an Ghaeilge a úsáid agus seirbhísí trí Ghaeilge a éileamh ón Stát.

Chomh maith lenár ndualgais agus ár n-iarrachtaí aonair, áfach, tá freagracht faoi leith ar aon Rialtas, agus go háirithe an Rialtas seo, ár dteanga dhúchas a chur chun cinn i bhfianaise, ar an gcéad dul síos, cé chomh báúil agus atá pobal na tíre don teanga. Mar shampla, tá sé soiléir ó shuirbhé a rinneadh le déanaí go dtacaíonn breis agus 93% den daonra le hathbheochan nó caomhnú na Gaeilge. Ar an dara dul síos, tá an méid Teachtaí Dála nua-tofa - faraor nach bhfuil siad sa Seomra faoi láthair - agus, de réir mar a thuigim, móramh na Dála atá taobh thiar den Ghaeilge. Ar an tríú dul síos, agus níos tabhachtaí fós, tá an taighde uilig a chuireann in iúl go bhfuil géarchéim ann maidir le hinmharthanacht na Gaeilge mar theanga phobail agus mar thenaga theaghlaigh sa Ghaeltacht. Ta sé thar a bheith soiléir nach bhfuil an dara rogha ag aon Rialtas, ach go háirithe an Rialtas seo, má tá sé i ndáiríre faoin Ghaeilge a choinneáil martheanga bheo, bhríomhar agus mar theanga chumarsáide, achbeart a dhéanamh go práinneach.

Sa chomhthéacs seo, níl drogall ar bith orm mo thacaíocht a thabhairt don chás le haghaidh maoinithe bhreise a chur ar fáil maidir le hinfheistíocht sa Ghaeilge agus sa Ghaeltacht agus brú a chur agus a choinneáil ar an Rialtas seo é a dhéanamh.

Níl ach €18 milliún - sin an méid - á lorg ag na heagraíochtaí a tháinig le chéile ar son na cúise. Is iad sin Foras na Gaeilge, eagraíocht a fheidhmíonn ar fud an oileáin, agus Údaras na Gaeltachta. I bhfianaise na ndea-thorthaí agus na mbuntáistí a bheadh ann ó thaobh an gheilleagair de, ó thaobh na bpost nua a bheadh gceist, agus de bharr go bhfuil an figiúr seo €5 milliún níos lú ná an buiséad €45 milliún a bhí ann i 2008, bheadh sé náireach amach is amach gan an t-airgead seo a chur ar fáil dóibh. Go deimhin, tá cás iontach soiléir déanta amach acu agus ní mór don Aire agus don Aire sóisearach, cuma cé hé nó hí - ar ndóigh, tá sé níos rúnda ná an tríú rún Fatima cé hí nó cé hé - an cháipéis seo a léamh agus an t-airgead seo a chur ar fáil.

Go sonrach, luann an cháipéis deich gcúis le tacú leis an éileamh do mhaoiniú breise don Ghaeilge agus don Ghaeltacht. Tá mé chun an deich gcúis sin a léamh amach. Tá tacaíocht an-laidir don Ghaeilge i measc an phobail i gcoitinne. Tá sé sin ráite ag a lán cainteoirí inniu. Ní mór deiseanna an teanga a úsáid a chur ar fáil don phobal. Tá an pobal ar aon intinn gur chóir tacaíocht bhreise a chur ar fáil.

Tá an leibhéal maoinithe atá á lorg acu €5 milliún níos ísle ná an maoiniú a cuireadh ar fáil in 2008. Is ionann an maoiniú breise atá á lorg acu ó dheas agus níos lú ná 1% den airgead breise a cheadaigh an Rialtais i gcáinaisnéis 2016. Is ionann an maoiniú breise atá á lorg acu ó thuaidh agus 0.43% den airgead breise geallta mar chuid de Chomhaontú Stormont i 2015. Nuair a laghdaíodh buiséid an Fhorais agus an Údaráis, cuireadh cúramaí breise ar an dá eagraíochtaí ag an am céanna agus níos lú airgead acu na cúramaí sin a chomhlíonadh. Is é seo an chéad chomhiarratas riamh ó na húdaráis agus ón bpobal. Cuireann sé sin in iúl cé chomh tábhachtach is atá sé an t-airgead seo a thabhairt do na heagrachtaí. Tá géarchéim i gceist.

Chruthófar breis is 1,160 post leis an maoiniú atá á lorg. Is mór an trua nach bhfuil an tAire Airgeadais fós sa seomra chun é sin a chloisteáil. Is mór an trua nach bhfuil sé anseo chun an cháipéis seo a fheiceáil dar teideal "Buntáistí geilleagracha na Gaeilge a fheictear i gCathair na Gaillimhe agus i nGaeltacht na Gaillimhe". Tá a fhios ag an Iar-Aire Stáit, an Teachta Joe McHugh, go bhfuil €136 milliún i gceist - is é sin a luach - do chathair na Gaillimhe agus don chontae.

Tá tosaíocht á lorg ag na heagraíochtaí don Ghaeilge, go háirithe sa bhliain seo agus muid i mbun ceiliúradh i 1916. Ba chóir aitheantas a thabhairt don ról ar leith a bhí ag an nGaeilge i gcuid mhaith de na heachtraí a tharla céad bliain ó shin. Chomh maith le sin, deirtear linn go mbeidh comóradh speisialta ann i 2018 chun tús athbheochan na Gaeilge a chomóradh. Ba chóir, mar sin, na scéimeanna agus na tionscadail a bheartaítear sa cháipéis seo a chur i bhfeidhm i 2016 le cinntiú go dtabharfar spreagadh ar leith don Ghaeilge faoin mbliain 2018 ag an leibhéal áitiúil go mór mór. Agus mé ag caint faoi spreagadh, ní mór don Dáil seo an Ghaeilge a úsáid chun spreagadh a thabhairt do na daoine atá timpeall na tíre ag éisteacht linn agus ag déanamh a ndícheall le beagán Gaeilge í a úsáid. Tá dualgas orainne eiseamlár a thabhairt dóibh agus a rá leo go bhfuil an Ghaeilge tábhachtach.

Tá gá le ceannaireacht ag an mbord Rialtais má táimid i ndáiríre faoin dteanga. Tá gá le hAire sinsearach le Gaeilge agus tá gá le Aire sóisearach don Ghaeilge agus Gaeilge aige nó aici. Gan dabht, beidh tábhacht faoi leith ag baint leis an gcomhchoiste Dála ó thaobh na Gaeilge de. Mar a dúirt mé cheana, ní fiú tráithnín an Straitéis 20 Bliain don Ghaeilge gan acmhainní cuí a chur ar fáil. Má táimid i ndáirire faoin nGaeilge, caithfimid beart a dhéanamh. Ní féidir leanúint ar aghaidh le hAire sinsearach gan Ghaeilge agus gan Aire sóisearach. Mar a duirt mé, tá sé cosúil leis an tríú rún Fatima cé hé nó cé hí. Tá sé thar am beart a dhéanamh le cur in iúl do mhuintir na tíre go bhfuilimid i ndáiríre faoin dteanga.

Tá na ráitaisí go léir le fáil anseo go dti llch17 agus anseo chomh fada le llch 33+

Labhair beirt as Ghaillimh Thiar!