Sealbh ar an Straitéis á chailliúint !

An Pobal Gaeilge agus Gaeltachta a aithint mar gheallsealbhóirí i gcur i bhfeidhm na Straitéise 20 Bliain don Ghaeilge agus an struchtúr riachtanach ardleibhéal a chur ar bun idir na húdaráis agus na heagraíochtaí pobail Gaeilge agus Gaeltachta.

Cén cúlra a bhí ag an bpobal leis An Straitéis 20 Bliain don Ghaeilge 2010-2030 a chur le chéile?
Bhí dlúthpháirt ag an bpobal leis An Straitéis 20 Bliain don Ghaeilge 2010-2030 (Straitéis as seo amach) a chur le chéile ó 2007 ar aghaidh sna bealaí seo a leanas: trína n-ionadaithe sna heagraíochtaí a bheith gníomhach ar Fhóram na Gaeilge; trí thacaíocht ón gComhchoiste um Ghnóthaí Turasóireachta, Cultúir, Spóirt, Pobail, Comhionannais agus Gaeltachta i mí Iúil 2010; tríd an gcomhairliúchán poiblí a cuireadh ar bun le teacht ar mholtaí don straitéis; trí na cruinnithe leis na heagraíochtaí mar chuid den phróiseas comhairliúcháin; agus trí stocaireacht leanúnach ar pholaiteoirí agus ar an Roinn go deireadh 2010.

Bhí sealbh ag an bpobal, mar sin, ar an Straitéis nuair a foilsíodh í mar gheall go raibh ionchur acu inti agus go bhfuil cuid mhaith de mholtaí an phobail san áireamh sa Straitéis.

Céard atá tar éis titim amach ó shin?

Donnchadh Mac Fhionnlaoich,
Aire Soisearach freagrach!

Bronnadh an fhreagracht ar Roinn na Gaeltachta ceannasaíocht a ghlacadh ar an Straitéis a chur i bhfeidhm. Bunaíodh coistí idir-rannacha agus leanadh le Coiste na nAirí faoi chathaoirleacht an Taoisigh chun cabhrú le comhordú na Roinne Gaeltachta. Tá cinntí glactha ag an Roinn ó shin chun míreanna éagsúla den Straitéis a chur i bhfeidhm, ar nós an chórais nua pleanála sa Ghaeltacht. Tá dlúthról le bheith ag an bpobal i gcur i bhfeidhm na gcinntí sin ar an talamh.

Cén fhadhb atá tar éis teacht chun cinn?
Tá ról ag an bpobal i gcur i bhfeidhm na gcinntí a thagann ón Roinn ach níl aon ról nó ionadaíocht ag an bpobal ar na cinntí iad féin atá á nglacadh ag an Roinn de réir an struchtúir atá curtha ar bun leis an Straitéis a chur i bhfeidhm. Tá tábhacht na ranna rialtais eile, ar nós an Roinn Oideachais agus Scileanna, aitheanta agus tá fochoistí curtha ar bun le ligean dóibh a bheith ina ngeallsealbhóirí sna cinntí atá á nglacadh. Níl aon chuid sa struchtúr, áfach, a aithníonn ríthábhacht ionchur an phobail agus a chinnteoidh go mbeidh an Straitéis curtha i bhfeidhm ón mbun aníos. Tá sealbh ar an Straitéis á chailliúint ag an bpobal faoi mar atá an struchtúr faoi láthair.

Cén réiteach atá ar an bhfadhb?
Tá Conradh na Gaeilge agus Guth na Gaeltachta ag moladh go gcuirfí Aonad Pleanála ar bun le cinntiú go mbeidh sealbh ag an bpobal agus ag na húdaráis ar an Straitéis le chéile agus le cinntiú go mbeidh pleanáil chomhtháite, éifeachtach agus éifeachtúil i gceist ón mbun aníos. Beidh an Aonad Pleanála in ann teacht roimh fhadhbanna trí aontas a fháil ar cheisteanna móra a bheidh tionchar acu ar an bpobal. Creideann muid go láidir nach mbeadh an oiread sin fadhbanna le hAcht na Gaeltachta, aistriú Oifig an Choimisinéara Teanga, aistriú COGG agus eile más rud e go raibh na cinntí seo pléite agus aontaithe roimh ré le tuairimí na n-údarás agus an phobail Ghaeilge agus Gaeltachta san áireamh.

Chuirfeadh na coistí idir-rannach, atá bunaithe cheana féin agus aon cheann nua amach anseo, tuairiscí os comhair an Aonaid Pleanála agus dhéanfaí na cinntí ansin a bheadh molta don Aire Gaeltachta le glacadh leo nó le diúltú leo. Moltar ionadaíocht ó na grúpaí seo a leanas:

· An Roinn Ealaíon, Oidhreachta agus Gaeltachta
· Foras na Gaeilge
· Údarás na Gaeltachta
· An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta & Gaelscolaíochta
· Saineolaí aitheanta pleanála teanga
· Na heagraíochtaí pobail Gaeilge agus Gaeltachta

An bhfuil a leithéid de chóras ann in Éirinn faoi láthair?
Bheadh an córas nua seo ag teacht le dea-chleachtas na gcóras atá curtha ar bun idir an Stát agus an pobal le gaol níos éifeachtaí agus níos láidre a chothú eatarthu. Mar shampla:

· Na Cainteanna Náisiúnta - bhíodh ionadaíocht ag na geallsealbhóirí (na ceardchumainn, na fostóirí, an earnáil dheonach, srl. san áireamh) in Éirinn sna Cainteanna Náisiúnta agus mar gheall go mbíodh an ionadaíocht sin ann, d'éirigh leis an Stát cinntí móra a ghlacadh i gcomhpháirtíocht leo agus gan mórán cur ina gcoinne. Bhí sealbh, mar sin, ag na geallsealbhóirí ar fad sa phróiseas agus sna torthaí a aontaíodh.

· An tÚdarás um Ard-Oideachas (agus go leor leor gníomhairí stáit eile) - Aithnítear an tábhacht arís le hionadaíocht ó na geallsealbhóirí ar fad agus bíonn ionadaíocht ó na mic léinn, ó na coláistí, ón earnáil ghnó, srl. Arís bíonn sealbh, mar sin, ag na geallsealbhóirí ar fad sa phróiseas agus sna torthaí a aontaítear.

Conradh na Gaeilge - Samhradh 2012

Sealbh ar an Straitéis á chailliúint !

Éire agus an AE!

Seo rud nach bhfuil ag Fine Gael, Lucht Oibre, Fianna Fáil, Sinn Féin nó aon pháirtí polaitiúil in Éirinn.

Thug mé cuairt ar shuíomh na hÉireann mar Uachtarán ar an Aontas Eorpach.

Míorúilt atá ann!

Suíomh ceart Gaeilge atá ann mar aon le Béarla, Fraincís agus Gearmáinis.

Molainn do gach Roinn, Údarás nó comhlucht poiblí, mar aon le gach páirtí polataíochta cúairt a thabhairt ar an suíomh agus déan amhlaigh!

Suíomhanna:
Fine Gael (Bearla amháin)
Lucht Oibre (Leathanach amháin i nGaeilge - Dúis don té a aimsíonn é!
Fianna Fáil (Cnaipe "Gaeilge" ach is beag Gaeilge atá air seachas na cinntideal!)
Sinn Féin (Cnaipe "Gaeilge" atá deachair a aimsiú agus ansin mar aon le Fianna Fáil!)

Éire agus an AE!

Aifreann beo ón nGaeltacht

Bíonn beo chraoladh ar an idirlín ó Séipéal Naomh Ainnín, Paróiste an Chnoic in Indreabhán le fáil anois. Chuireann Comharchumann Shailearna an seirbhís ar fáil tré chomhlucht MCN Media i mBeal Feiriste, agus tá an pictiúir agus an fhuaim an-shoiléar ann.

Séipéal an Chnoic

Gnáth Aifreann pharóiste a bhíonn á chéiliúradh chuile deireadh seachtaine agus chuile lá. An an nDomhnach tá an t-Aifrean á gcéiliúradh ag 11.00 ar maidin am na hÉireann agus ar an Sathairn ag 19.30 (7.30pm).

I rith na seachtaine bíonn sé ag a 19.00 ar an Luain agus ar an Aoine agus ag 10.00 ar maidin ar an Máirt agus an Daordaoin.  Uaireanta bíonn Aifreantaí ar siúil ag amantaí eile, le haghaidh socraide mar shampla.

Go bhfios dúinn sé seo an t-aon Aifreann Gaeilge a bíonn á chraoladh ar an idirlín go rialta!

Aifreann beo ón nGaeltacht

Ciorraithe ar son na teanga? Céad amharc ar an gcáinfhaisnéis!

Airigead roinn na Gaeltachta laghdaithe €2,413,000 don bhliain seo chugainn ach "tacófaí leis an Straitéis 20 Bliain na Gaeilge!"

Dúirt an tAire Stáit Dinny McGinley go gcreideann sé go bhfuil soláthar dóthanach curtha ar fáil d'Údarás na Gaeltachta, d'Oifig an Choimisinéara Teanga agus don Fhoras Teanga, lena n-áirítear Foras na Gaeilge agus Gníomhaireacht na hUltaise, chun cur ar a gcumas a gcuid feidhmeanna reachtúla a chomhlíonadh le linn 2013.

I bpreaseisiúint a foilsíodh inné ar an gcáinfháisnéis dúirt sé, "Cé go bhfuil cinntí crua le tógáil againn i gcomhthéacs an leithdháilte laghdaithe, tá sé i gceist agam na seirbhísí túslíne a chosaint oiread agus is féidir. Sa chomhthéacs sin, beimid ag cur béim níos mó ná riamh ar luach ar airgead a fháil ó allúntas an Státchiste."

Go bunúsach tá buiséad don Ghaeltacht agus do na hOileáin laistigh den Roinn Ealaíon, Oidhreachta agus Gaeltachta ciorruithe de bhreis agus 4%, ó €35,853,000 go dtí €34,290,000 agus buiséad caipitil na Roinne seo don Ghaeltacht íslithe de 10% ó €8,927,000 go dtí €8,077,000.

Óráid tugtha ag an Aire Mac Fhionnlaoich sa Dáil maidir le Cáinaisnéis 2013 (Foinse 6/12/2012)

Lean an Aire Stáit , "Agus Acht na Gaeltachta ina dhlí anois, tá sé i gceist againn tús áite a thabhairt don phróiseas pleanála teanga agus muid ag treabhadh ar aghaidh le cur i bhfeidhm na Straitéise 20 Bliain don Ghaeilge. Dá bhrí sin, tá allúntas méadaithe de mhaoiniú reatha tugtha d'Údarás na Gaeltachta chun an próiseas pleanála teanga a chur i gcrích. Ina theannta sin, táim an-shásta go mbeidh an t-allúntas céanna ann do na seirbhísí iompair do na hoileáin."

Ach má scrúdaítear mionsonraí na cinntí sin is cosúil nach bhfuil an scéal chomh maith san.

Deireann Comhdháil Náisiúnta na Gaeilge áfach i ráiteas ar Buiséad 2013, "Tá buiséad don Ghaeltacht agus do na hOileáin laistigh den Roinn Ealaíon, Oidhreachta agus Gaeltachta ciorruithe de bhreis agus 4%, ó €35,853,000 go dtí €34,290,000 agus buiséad caipitil na Roinne seo don Ghaeltacht íslithe de 10% ó €8,927,000 go dtí €8,077,000. 

Ach ná bíodh aon imní orainn faoin Stratéis 20 Bliain, "Luaitear i gcáipéisí an lae inniu freisin go dtacófaí leis an Straitéis 20 Bliain na Gaeilge agus go soláthrófaí na torthaí ar féidir a bhaint amach."

Maoín an Aire Stáit go bhfuil maoiniú tugtha d'Údarás na Gaeltachta, agus tá sin fíor ach nuair a smaoinítear nach bhfuil ach €6m le bheith acu i gcomparáid le €26m+ sé mbliain ó shin. Anuireadh bhí €5,938,000 agus tá €62,000 (páigh beirt stáit sheirbhíseach shoisearach) á thabhairt acu sa bhliain 2013.

Meabhraíonn urlabhraí Shinn Féin na Gaeltachta, an Seanadóir Trevor Ó Clochartigh, "Tá laghdú praiticiúil de €3m ar bhuiséad caipitil Údarás na Gaeltachta, in ainneoin go bhfuil méadú de €30m curtha ar fáil d’Fhiontraíocht Éirinn, €12m don IDA & €1.5m do SFADCO.  Is léir ó na figiúir seo nach bhfuíl cothrom na féinne dhá thabhairt don Ghaeltacht sa réimse seo." I ráiteas a d'éisigh sé go déanach aréir (agus nach bhfuil ar shuíomh a pháirtí go bhfios dúinn), deireann sé, "Tá beagnach sé mhilliún déag euro bainte de bhuiséad na Gaeilge & na Gaeltachta ag Aire Stáit na Gaeltachta le dhá bhliain. Is ionann sin agus 16% den bhuiséad iomlán agus caillfear postanna dá bharr".

Go bhfios dúinn níor éisigh ionadaí Gaeltachta Fianna Fáil, Michael Kitt, ráiteas ar bith faoin mbuiséad seo.

Ciorraithe ar son na teanga? Céad amharc ar an gcáinfhaisnéis!

An cuma le Fianna Fáil?

Tá an-chuid ag déanamh imní do phobal na Gaeltachta agus na Gaeilge ach is beag atá Fianna Fáil ag rá faoi! (Seachas focal anois is arís ó Éamon Ó Cuív atá ina Úrlábhraí Talamhíochta don pháirtí, ar RnaG!)

Ciúnas  Fianna Fáil!

Rannpháirtíocht Sinn Féin

Tá úrbhlabhrí acu - Michael Kitt - ó thosaigh a tearma Dála seo ach is cosúil nár labhair sé ar an ábhar ó shin! Cinnte, níl ráiteas ar bith faoin nGaeltacht ar an suíomh ag an bpáirtí. (Suíomh, dála an scéal atá maslach do phobal na Gaeilge - níos lú Gaeilge na an 1.5% gur féidir leo gnó a dhéanamh i nGaeilge sa Roinn Oideachas! ).

Rinne mé cúardú sa suíomh agus ní bheadh fhios ag éinne go raibh an cúram sin air ach amháin go bhfuil sé ráite ina teideal -  "Current Spokesperson on Housing, Planning and Gaeltacht Affairs." (sic).

Má deintear cuardach don bhfocal "Gaeltacht" sa suíomh is beag atá le fáil faoi. Níl ach ceithre ráitaisí sa bhliain 2012.  Dhá ceann ó Éamon Ó Cuív, agus ceann an duine ón na Seanadóirí Ó Domhnaill agus Burke. Agus táid go léir i mBéarla!  Cé gur shiúil Fianna Fáil amach as a Dáil mar agóid i gcoinne an achta easnamhach Gaeltachta níl siad féin ráiteas i nGaeilge a éisiúint.

Tá ainm Éamon Uí Cuív luaite mar duine atá níos mó ná báúil don teanga ach fiú ar a shuíomh idirlín féin is beag ráiteas nuachta atá i nGaeilge. Tá siad go léir - nó an chuid is mó acu - éisithe leis an réamh ráiteas "Níl leagan aistrithe ar fáil." Tá an suíomh féin níos fearr ó thaobh na Gaeilge de ná suíomh a pháirtí, ach ní bheadh sé sin ró dheacair!

Déan comparáid le Sinn Féin, a compánaigh sa Freasúra! Níl an suíomh féin acu i bhfad níos fearr na Fianna Fáil ach ar a laghad tá cor ráiteas éisithe acu go dhá theangach. Sé an Seanadóir Trevor Ó Clochartaigh an Urlabhraí Gaeltachta agus níl comparáid ar bith idir eisean agus Michael Kitt. Is i nGaeilge agus Béarla na ráitaisí uaidh, agus ó duine nó dhó eile de feisirí an pháirtí sinn.

Tá mé tar éis an diospóireacht den bplé a bhí ag  Comhchoiste Oireachtais um Fhormhaoirsiú ar an tSeirbhís Phoiblí agus Achainíocha (Béarla) ar "Thuarascáil an Choimisinéara Teanga maidir le bronnadh marcanna bónais as inniúlacht sa Ghaeilge i gcomórtais inmheánacha sa Roinn Coimirce Sóisialaí." Bhi sé spéisiúil nár cuireadh ceist ar na stáitsheirbhísigh ach ag triúr, an Leas Cathaoirleach Ó Snodaigh (SF), An Seanadóir Ó Clochartaigh agus an Teachta Dála Peter Mathews (FG). (Feach leis ar ár mblag: An Coimisinéir agus Sir Humphery!)

Cá raibh ionadaí Fianna Fáil? Nó an cuma leo faoin deispeagadh a bhí á léiriú ag na stáitsheirbhísigh don Gaeilge do Phobal na Gaeilge agus don gCoimisinéir Teanga?

An cuma le Fianna Fáil?

An Coimisinéir agus Sir Humphery

Ní raibh an Roinn sásta glacadh le moltaí an Choimisinéara ach ag an am céanna níor ceapadh go raibh sé “de dhualgas orainn an cás a thógaint ar scéim atá i bhfeidhm ar fud na státseirbhíse”

Bhí píosa againn ar Thuairisc Bliantiúil an Choimisinéara Teanga 2011 i mí Aibreán 2012. Leagadh béim ar dhá rud go speisialta.

An céad rud ná chás an Gharda Síochána nach raibh daoine le Gaeilge á cheapadh i nGaeltacht Dhún na nGall. Bhí sé soiléir go raibh an dlí á bhriseadh ag na Gardaí agus rinne an Coimisinéir roinnt moltaí. Bhí an cás seo réasúnta soiléir le thuiscint. Sé an dlí é gur ceart go mbeadh na Gardaí ann gur féidir leo gnó a dhéanamh i dteanga an phobal sa Ghaeltacht agus nach raibh siad ag claoí leis an dlí sin.

Sir Desmond & Sir Humphrey

Cás eile ar fad a bhí deacair domsa a thuiscint ina iomlán (nó ina chuid impleachtaí) a bhi sa dara rud a bhí árdaithe ag an Coimisinéir Teanga. Bhain sé le hearcaíocht sa Roinn Coimirce Sóisialaí. Léirigh dhá imscrúdú éagsúla a rinne Oifig an Choimisinéara, nár chomhlíon an Roinn go cuí na dualgais reachtúla teanga i dtaca le marcanna bónais a thabhairt d’inniúlacht sa Ghaeilge agus sa Bhéarla i gcomórtais inmheánacha ar leith d’ardú céime.

Bhí dhá rogha ag an Roinn le tógaint agus níor thógadar ceachtar den dá rud. Ní dhearna an Roinn achomhairc ar phointe dlí chun na hArd-Chúirte i gcoinne chinneadh an Choimisinéara Teanga mar abhí ceadaithe sa reachtaíocht acu. Mar sin sheas dearcadh an Choimisinéara ach fós féin theip uirthi moltaí na n-imscrúduithe a chur i bhfeidhm.

Ní raibh rud ar bith eile go mbfhéidir leis an gCoimisinéir Teanga a dhéanamh ach tuairisc a leagan ag Thithe an Oireachtais agus ba gnó ansin don Oireachtas céimeanna breise a thógáil, má mheas siad gur cuí sin a dhéanamh.

"Things reshted so!" mar a déarfadh Éamonn Kelly, an Seanachaí!

I rith na seachtaine rinne Comhchoiste Oireachtais um Fhormhaoirsiú ar an tSeirbhís Phoiblí agus Achainíocha (Béarla) breithniú ar "Thuarascáil an Choimisinéara Teanga maidir le bronnadh marcanna bónais as inniúlacht sa Ghaeilge i gcomórtais inmheánacha sa Roinn Coimirce Sóisialaí."

Tuarascáil an Choimisinéara Teanga maidir le Comórtais Inmheánacha sa Roinn Coimirce Sóisialaí: Mionphlé (Tá an díospóireacht anseo - 17 leathanach - píosaí i mBearla agus píosaí i nGaeilge)

Bhí baill an choiste míshasta leis an dearcadh agus an meon ar an gcóras a bhí á léiriú ag na stáitsheirbhísigh. Seo an córas a bhí ceaptha feidhmiú ó 1975 in áit na Gaeilge ‘éigeantaí’ le cinntiú go mbeadh foireann le Gaeilge ar fáil ag gráid éagsúla sa Státseirbhís.

Níor thángthas ar aon chonclúid ar an gceist seo inné, ach beidh an Comhchoiste um Imscrúduithe, Formhaoirsiú agus Achaíníocha ag teacht le chéile arís i gceann coicíse ar 21 Samhain.

Leanann ráiteas ó Comhdháil Náisiúnta na Gaeilge:
"Tharla nach raibh an Roinn sásta glacadh le moltaí an Choimisinéara ach ag an am céanna níor ceapadh go raibh sé “de dhualgas orainn an cás a thógaint ar scéim atá i bhfeidhm ar fud na státseirbhíse”, dar leis an Dr Orlagh Quinn, státseirbhíseach sinsearach leis an Roinn Coimirce Sóisialaí. Bhí ionadaí ón Roinn Caiteachais agus Athchóirithe Poiblí den tuairim chéanna.
Dúirt Patricia Coleman nach raibh aon dualgas achomharc a lorg sa chás nach raibh aon phointe dlí i gceist agus nárbh ionann léamh an Choimisinéara ar an scéal agus an léamh a bhí ag an Roinn Caiteachais agus Athchóirithe Poiblí. Thug sí aird ar an gcostas a bhainfeadh le cás cúirte a thionscnamh ar chleachtas atá fadbhunaithe sa státchóras. Tá léamh na Roinne bunaithe ar an gcleachtas atá ann go forleathan sa státchóras ó bhí 1975 ann."

Appalling Vista

In 1980, during an appeal by the Birmingham Six (who were later acquitted) Lord Denning judged that the men should be stopped from challenging legal decisions. He listed several reasons for not allowing their appeal:

"Just consider the course of events if their action were to proceed to trial ... If the six men failed it would mean that much time and money and worry would have been expended by many people to no good purpose. If they won, it would mean that the police were guilty of perjury; that they were guilty of violence and threats; that the confessions were involuntary and improperly admitted in evidence; and that the convictions were erroneous. ... That was such an appalling vista that every sensible person would say, "It cannot be right that these actions should go any further."

Níl tuairisc ar an ndíospóireacht foilsithe ag Tithe an Oireachtais go fóill, ach ag éisteacht leis na tuairiscí a bhí ar an Raidío agus ag breathnú ar na ráitaisí ó daoine a bhí i láthair is féidir roinnt tuairimí a beith ag duine!

Aigne dúnta!

Bhí aigne dúnta a léiriú go soiléir ag na stáit sheirbhisigh. Ní rabhadar fiú "cosantach" agus iad ag rá go raibh sé de nós agus cleachtas acu ar fud na státseirbhíse ar fad le 37 bliain gan marcanna bónais don Ghaeilge a thabhairt i gcás comórtais ardaithe céime ach amháin do na daoine sin a bhain ait amach ar na painéil deiridh ag críoch na gcomórtais d’arduithe céime.

Is ionann sin agus a rá nach bhfuair na mílte duine le Gaeilge sa státseirbhís aon aitheantas dá gcumas Gaeilge le 37 bliain anuas agus iad ag dul isteach i gcomórtais den chineál seo agus ní chreidim gur b’shin dáiríre a bhí i gceist ag Riche Ryan agus a chomhghleacaithe nuair a rinneadar an t-athrú ó Ghaeilge ‘éigeantacha’ i 1975. Ag an am sin rinneadh léirmhíniú an-teoranta, sriantach ar na dualgais i leith marcanna don Ghaeilge. Ach chuaigh na mílte ar chúrsaí lena gcuid Gaeilge a fheabhsú ag ceapadh go mbeadh marcanna acu dá bharr! (Féach leis "Teip iomlán" dár leis an Coimisinéir Teanga Feabhra 2012)

An argóint a léiríodh anois acu ná go rabhadar á dhéanamh mar seo le fada agus nach b’fhéadfadh siad a bheith mícheart! "Seo an bealach a rinneamar i gcónaí é, mar sin 'se an córas ceart é!"

Anois tá fhios againn cén fáth nach bhfuil daoine le Gaeilge ag gach leibhéal den státseirbhís. Is adhmhaill stairiúil é seo ag na státseirbhísí agus é bunaithe ar an gcoincheap “Ní fhéadfhaimíd go léir a bheith mícheart an t-am ar fad!”

Chuireann sé dearcadh "apalling vista" Lord Denning Shasana i dtaobh achomhairc Seisear Bhirmingham.

Nó bfhéidir an píosa seo ón gclár cáiliúil teilifíse "Yes Minister"

Sir Desmond: "Well, they placed their own interpretation on Treasury regulations. Someone has to interpret them."
Sir Humphrey: "What about the Treasury's interpretation?"
Sir Desmond: "It didn't seem appropriate."

Yes Prime Minister, Episode 4, Series 2. “A Conflict of Interest”

An Coimisinéir agus Sir Humphery

Pleanáil teanga sa Ghaeltacht

"Tá deis againn anois difir súantasach a dhéanamh do stadas an Ghaeilge sa Ghaeltacht. Ná chaillimís é!"

Ni raibh mé ag an Oireachtas na Samhna i mbliana ach mar sin féin bhí mé, agus an-chuid, ábalta atmaisféar agus fiú craic na hoicáide a mhuthú tré na "meáin sóisialta," go mór mór tré twitter. Tré bheith ag leanúint an haischlib #onas12 bhí daoine a bhí i láthair i ndán a rá dúinne, nach raibh i láthair, cad a bhí ag tárlúint ann, torthaí chomortais, seoladh feachtais (mar 2013 Bliain na Gaeilge), leabhair, ocáid agus pictiúirí.

Tuairisc ar an Seiminéar san Irish Times (7 Samhain'12)

(7/11/2012)Ar maidin Sathairn bhí seiminéar ar "Straitéis don Ghaeilge ó Thuaidh agus cur i bhFeidhm Acht na Gaeltachta 2012. Bhí Aire Cultóir, Ealaíonn agus Fóileachta Stormont, Carál Ní Chuilín, Aire Stáit Ealaíon, Oidhreachta agus Gaeltachta Bhaile Átha Cliath, Donnchadh Mac Fhionnlaoich, Uachtarán Comhaltas Uladh, Niall Comer, agus, Urlabhraí Gaeltachta Conradh na Gaeilge, Cabríní de Barra. Bhí Uachtarán Chonradh na Gaeilge, Donnchadh Ó hAodha sa chathaoir.

Twitpic den bpainéal ag an seiminéar ag an Oireachtas 2012
Ateangaire, Carál Ní Chuileann, Donnchadh Mac Fhionnlaoich, Donnchadh Ó hAodh, Cabríní de Barra & Niall Comer

Ba léir ó na tuiteanna go raibh paisean láidir á léiriú ó na cainteoirí agus ón slua oll-mhór a bhí i láthair. D'éirigh sé teasaí ar uairibh go mór mór nuair a theastaigh ó Aire Stormont labhairt i mBearla agus go raibh fadhb áirithe leis an chóras ateangarachta. Bhí an túiteanna spéisiúl ar ndóigh agus seo sampla beag uatha:

“Tús leadránach le horáid an Aire Stáit ach d'éirigh sé paiseanta i dtreo an deiridh. 'Éirigh as an diultachas & bí ar bhórd linn!'”
“Is fear Gaeltachta mise" - ráite ag an tAire McGinley fiche uair inniu.”

"Ní fheadar an dea smaoineamh é dhá ábhar a phlé ag seimineár amháin - an Ghaeltacht agus an Tuaisceart. An bhfaighidh siad a gceart?"
"Cabrini de Barra ag labhairt go macánta faoi bheith ag labhairt ar son na Gaeltachta agus í ag lua cás Dhónail Uí Chnáimhsí."
"Bualadh bos ollmhór i dtacaíocht ar Dónal Ó Chnáimhsí ag an seiminéar ansin. Cuma delighted ar an tAire!"
"Ard mholadh do Ghuth na Gaeltachta ón stáitse #OnaS12" agus é breá-tuillte acu :-)"
"Urlabhra Gaeltachta Chonradh na Gaeilge ag labhairt go paiseanta ar chursaí Gaeltachta ag an seiminéar seo!"
"An-phiosa csinte o Cabrini DeBarra. Ga le hacmhainni don phleanail teanga. An ceart aici!!"
"Má éisteann an Aire le Cabrini de Barra cloisfidh sé ceisteanna agus aischothú fiúntach, ní hionann agus diultachas."
"'Foras Na Gaeilge' trí fhocal a chuireann idir imní agus amhras ar ghniomhaithe teanga."
"- ba cheart don Aire Uí Chuilinn a hiníon (a fuair céim Gaeilge inné) a chur go dti an seimineár in áit Béarla a bhrú orainn."

Fiosracht!
D'éirigh an scríobhnóir seo fiosrach faoin méid a bhí le rá ag Cabríní de Barra a bhí mar cúis leis an tuíteanna thuas agus scríodh cuichí ag lorg téacs a hóráid le foilsiú. Fuair mé uaithí í agus bhí mé chun roinnt eagarthóireachta a dhéanamh air ach sílim go fiú é go léir a fhoilsiú le b'fhéidir eagrathóireacht eadtroim air. Is mar seo a labhair sí: -

Cabríní agus a cuid taithí
Is mise Cabríní de Barra agus is mise an chathaoirleach ar fochoiste Ghaeltachta an Chonartha faoi láthair. Ní aon saineolaí mé ar chúrsaí pleanála teanga. Níl aon Mháistreacht nó fiú céim sa phleanáil Teanga agam. Ach tá taithí agam ar an bproiséis go phraiticiúil.

Cabriní de Barra Agallamh le Cabríní de Barra i mBeo Eanáir 2013: Cabríní de Barra, Gníomhaí Laighneach sna Déisibh

I 2008 thosaigh mé i mbun oibre mar Bhainisteoir Teanga i nGaeltacht na nDéise faoin scéim Pleanála Teanga a bhí ag an Roinn Gnóthaí Pobail Tuaithe agus Gaeltachta, mar a bhí ann ag an am. Chaith mé dhá bhliain sa phost san go dtí gur chuireadh deireadh leis an scéim. Ansin chaith mé dhá bhliain mar an Bhainisteoir Forbartha le Chomhlucht Forbartha na nDéise sa Ghaeltacht céanna, do dtí gur éirigh mé as an bpost i Mí Bealtaine seo caite.

Mar Bhainisteoir Teanga ba é an ról a bhí agam agam ná tacú leis an bpobal an Ghaeilge a chur chun cinn mar ghnáth theanga labhartha an cheantair, bunaithe ar mheoin agus mian an phobal, mar a bhí léirithe i mór-shuirbhé na nDéise, a bhí déanta i 2006/2007 agus an Plean Teanga a d’éirí as san. Chuir mé straitéis le chéile chun a plean teanga a chur i bhfeidhm go phraiticiúil, le céimeanna réasúnta. Bhí mé ag obair faoi stiúir Chomhlucht Forbartha na nDéise, comhlucht pobal bhunaithe, agus bhí an obair ar fad ón bhun anuas.

Is deachair a bheith i d’úrlabhraí faoi láthair

Nuair a chonaic mé an postaer faoi seimineár seo (ar dheis), agus an teideal “úrlabhraí Gaeltachta” tugtha orm, bhí mé míchompórdach leis an dteideal. Táim i mo chónaí taobh amuigh d'aon limistéar Gaeltachta. Ní ó cheantar Gaeltachta mé, cé go ndeirim i gcónaí le daoine gur as an Ghaeltacht is mó mé, Gaeltacht Bhaile Átha Cliath!

Ach chur sé ag smaoineamh mé. Cé hiad na húrlabhraithe Gaeltachta? Measaim féin gur úrlabhraí iad aon duine atá roghnaithe nó togha ag pobal Ghaeltachta agus atá sásta seasamh suas do chearta an cheantar san. D’fhéadfá a rá gur úrlabhraí Gaeltachta é an Aire Stáit Mac Fhionnghaile agus é togha ag pobal Gaeltachta chun guth a thabhairt dóibh go náisiúnta. Bím ag smaoineamh freisin ar Guth na Gaeltachta agus an obair íontach atá déanta acu le roinnt bliain anuas chun cás an Ghaeilge agus na Gaeltachta a chur chun cinn. Ach is deachair a bheith i do úrlabhraí Ghaeltachta faoi láthair. D’íoc Dónal Ó Cnáimhsí, atá ag obair i bPáirc Náisiúnta faoi choimirce na Roinne, go géarr as a bheith mar urlabhraí Ghaeltachta nuair a ghlac sé páirt i bhfeachtas Guth na Gaeltachta faoin Acht Ghaeltachta.

An mbristear as mo phost me?

Dónal Ó Cnáimhsí ar Ghaelscéal

Dá mbeinn fós i mbun oibre mar Bhainisteoir Forbartha agus ag brath ar dheontas reachtála ón Údarás chun mo pháigh a íoc agus chun fánacht beo mar eagras (mar atá sé ag go leor de na Comharchumainn agus na Comhlachtaí Pobalbhunaithe sna cheantair Ghaeltachta) ní dóigh liom go mbeinn anseo inniu. Bheinn imníoch aon ról ceannaireachta a thógáil i bhfeachtas ag cáineadh polasaí an Údaráis agus na Roinne mar go mbeadh amhras orm faoin ár ndeontais reachtála. Gan an deontas san, bheadh deireadh le neart Comharchumainn agus na Comhlachtaí Pobalbhunaithe sna Gaeltachtaí

Easpa daonlathais
Smaoiním freisin ar bhaill bhord Údarás na Gaeltachta agus iad togha go dtí seo ag pobail Ghaeltachta chun guth a thabhairt dóibh ar an mbord san. Ach, anois de bharr na hathraithe atá le theacht ar an mbord san ag éirí amach as an striúchtúir nua atá molta faoin Acht Ghaeltachta, tá an guth sin le bheith laighdaithe do roinnt Gaeltachtaí. De réir Acht na Gaeltachta 2012 beidh ar Ghaeltachtaí Chorcaí, na nDéise agus na Mí sealaíocht a dhéanamh ar a chéile, le suíochán acu ach dhá bhliain as gach sé bhliain ar bhord an Údaráis. Measaim féin go bhfuil an trí cheantar Gaeltachta sin faoi mí bhuntaiste mór faoin struchtúr nua agus d’fhéadfá a rá go bhfuil siad cosúil le ‘saoránaigh den dara ghrád’ dá bharr. I mo thuairim beag phearsanta féin, is mór an scannall agus an náire é sin.

Mura bhfuil na ceantracha Gaeltachta seo tábhachtach go leor chun suíochán lán aimsirthe a bheith acu ar bhord an Údaráis, cén dearcadh a bheas ag an Roinn orthu agus iad i mbun pleanáil teanga? Níl freagra na ceiste sin agamsa fós, ach táim amhrasach.

Córas oscailte ceapacháin?
Táim amhrasach freisin maidir leis an proiseas earcaíochta do Bhord an Údaráis. Tá leideanna laidre tugtha ag an Aire Stáit Mac Fhionnghaile nach bhfuil sé ceangailte comhaltaí a roghnú ón bhreis is trí scór iarratasóir a chur isteach ar an bproiseas earcaithe a thionscnaigh Public Jobs le linn an tSamhraidh. Tá sé tugtha le fios freisin nach gá go mbeadh sé ceangailte cúigear ban a cheapadh ar Bhórd an Údaráis chun cloí le treoirlínte maidir le h-ionadaíocht chothrom ar bhoird Stáit. Tá daoine tar éis cur isteach ar phroiseas ar cheap siad bheith oscailte, daoine réasúnta le caillíochtaí maithe agus taithí, agus is masla do na daoine seo agus don phroiseas gan fiú gearr liosta a dhéanamh agus iad a chur faoi agallamh mar a dheintear le boird Stáit eile.

Pobal bunaithe
Ach ag teacht ar ais chuig an bPleanáil Teanga.

Pobal bunaithe!

Cé go bhfuil an Acht Gaeltachta lochtach, agus is é an trua nár tugadh cluas éisteachta ceart do urlabhraithe agus abhchoídí teanga agus é á fhorbairt, tá áthas croí orm gur ar na heagraíochtaí pobail bhunaithe atá an cúram chun dul i mbun pleanáil teanga, seachas an stáit chóras. Chun go mbeadh aon plean teanga éafachtach, is gá go mbeadh an pobal lárnach ann. De réir an Acht is é an cúram a bheas orthu ná “plean a ullmhú arb é is cuspóir leis socrú a dhéanamh maidir le méadú ar úsáid na Gaeilge i saol teaghlaigh, oideachais, poiblí, sóisialta, áineasa agus tráchtála an limistéir lena mbaineann agus an céanna a spreagadh, de réir critéar pleanála teanga forordaithe”(Acht Gaeltachta 2012). Jab beag, mar dhea!

Udarás na Gaeltachta
Tá áthas orm freisin go bhfuil ról ag Údarás na Gaeltachta chun tacú leis na Chomharchumainn Ghaeltachta chun dul i mbun an phleanáil. Deireann an Acht go "gcuideoidh Údarás na Gaeltachta leis an eagraíocht ... maidir leis an bplean Gaeilge ... a chur i ngníomh” (Acht Gaeltachta 2012)

Ceisteanna agus amhras!
Ach seo an áit a thosnaíom ag ceistiú.
Cén taithí atá ag an gnáth chomharchumann nó Údarás na Gaeltachta ar phleanáil teanga?
Conas atá said chun dul i mbun na hoibre ar bharr an obair eile atá ar siúl acu cheanna féin? Nó an bhfuil sé i gceist go gcuirfear stop le roinnt den obair atá ar siúl acu faoi lathair chun díriú ar an bpleanáil teanga?
Cén achmhainní a bheas ar fáil ar an dtalamh, tríd an Údaráis chun pleananna teanga a réiteach is a chur i gcrích?
An mbeidh airgead agus tacaíocht curtha ar fáil chun gur féidir dul ina mbun i gceart?
An mbeidh teacht ar chomhairle agus traenáil ó shaineolaithe náisiúnta agus idirnáisiúnta chun tacú leis an bpleanáil?

Cúig céim riachtanach!
Mar a thuigim é tá cúig céim ag baint leis an bpleanáil teanga. Taighde, Anailís, Plé Poiblí, Forbairt an Phlean, Cur i bhFeidhm agus Monatóireacht. Ní féidir aon phleanáil teanga a dhéanamh i gceart mura bhfuil an 5 céim seo i gceist.

Bíonn airgead, am agus saineolas de shaghas éigin ag teastáil uait chun ina mbun i gceart. Is gá go mbeadh daoine ag obair ar an talamh i ngach ceantar Ghaeltachta nach mbeadh d’aidhm ná de chúram orthu ach an pleán teanga - agus ní mór meas a léiriú don phroiseas sin trí maoiniú réasúnta a chur ar fáil don obair atá le déanamh. Faoi láthair tá an cúram seo á chur ar Chomharchumainn Ghaeltachta gan aon achmhainní breise, agus tá na h-oibrithe sna h-eagrais seo ag obair ar réimse leathan imeachtaí cheanna féin. Ní féidir leo tabhairt faoin obair pleanála teanga gan athrú éigin.

Ní gá ach breathnú ar phleannana teanga Ghaeltacht na nDéise agus an Spidéal chun fianaise a fháil ar seo. Níor thit an dá phlean seo ón gcrann. Chaith said neart airgead, a bhí curtha ar fail le thacaíocht ón Roinn, chun na pleananna seo a chur le chéile, le tacaíocht agus comhairle ó shaineolaithe. Ach ní fiú airgead a chaitheamh ar an bpean a réitiú, mura bhfuil na hachmhainní cuí curtha ar fail chun gur féidir dul chun cinn a dhéanamh ar aidhmeanna agus spriocanna an plean.

Seo mar a deirtear i bPlean Teanga an Spidéil:
"Meastar go bhfuil sé riachtanach dhá phost – Comhordaitheoir Pleanála Teanga agus Feidhmeannach PleanálaTeanga – a chruthú le cúram a dhéanamh de nagníomhaíochtaí sin agus a bhfuil sa gcáipéis seo a bhrúchun tosaigh sna blianta beaga seo romhainn in éineacht le dreamanna eile sa bpobal” (2010)

"Ní thiteann plean ón gcrann!"

Gan Foireann Pleanála Teanga lánaimseartha a bheith fostaithe, bheadh sé dodhéanta mór sprioc an tionscadail a bhaint amach, agus an-dúshlánach sciar suntasach fiú de na gníomhaíochtaí atá leagtha amach sa bPlean Teanga seo a thabhairt i gcrích. (Pleán Teanga an Spidéil)

Chun an plean teanga a chur faoi lán tseoil agus ag tosnú leis an suirbhé, bheadh súil le bainisteoir teanga a fhostú. Is plean uaill mhianach é, a chuirfear i gcrich thar thréimhse trí bhliana. Tá sé fíor-thábhachtach nach bhfágfar an plean faoi dhaoine deonacha. Tá riachtanas ann do dhuine a bheidh dírithe go hiomlán ar phleanáil teanga. (Pleán Teanga na Déise)

Moill agus cumas na hudaráis - UnaR, an Roinn
Tá ceisteanna agam freisin maidir leis cumas Údarás na Gaeltachta tacaíocht cuí a chur ar fail.  Tá an Údarás ag plé le réimse leathan oibre cheanna féin, agus tá laighdiú tagtha ar an mbuiséad acu, ag an am seo go bhfuil cúramaí tábhachtach breise acu. Tá eagla orm dá bharr nach pleanáil teanga ceart a bheas ar siúl, ach ag ticeáil boscaí.

Bhí athas orm cloisteáil le déanaí go mbeidh dianchúrsaí i bpleanáil teanga á ghlacadh ag baill foirne Údarás na Gaeltachta a bheidh ag plé leis an bpleanáil teanga. Cloisim freisin go mbeidh cúrsaí oiliúna á chur ar fáil don bhainisteoirí Chomharchumainn agus eile atá ag obair san earnáil phleanála teanga.

Dearbhú Rialtais
I Ráiteas an Rialtais i leith na Gaeilge 2006, dhearbhaigh an Rialtas a pholasaí ó thaobh an Ghaeltacht a neartú mar phobal ina labhraítear an Ghaeilge. Sa Straitéis 20 bliain don Ghaeilge, 2010-2030 dúradh gur é aidhm pholasaí an Rialtais i leith na Gaeilge ná úsáid agus eolas ar an nGaeilge a mhéadú mar theanga phobail ar bhonn céimiúil.

Má tá chun éirí leis an bpróiséis Pleanála Teanga agus na haidhmeanna Rialtais seo a bhaint amach, is gá go mbeadh an tacaíocht seo a leanas ar fail:

• Go mbeadh tacaíocht praiticiúil agus traenáil éifeachtach curtha ar fáil ag an Rialtas tríd Údarás na Gaeltachta do na heagraíochtaí pobail-bhunaithe i ngach Gaeltacht atá cúram orthu Pleananna Teanga a réiteach

• Go mbeadh an maoiniú agus na háiseanna cuí curtha ar fáil ag an Rialtas tríd Údarás na Gaeltachta chun tacú leis na eagrais pobail bhunaithe aidhmeanna na pleananna teanga a chur i bhfeidhm go h-éafachtach.

• Go mbeadh daoine ag obair ar an dtalamh agus gan aon chúram eile orthu seachas an pleanáil teanga.

• Go mbeadh saineolaithe náisiúnta agus idirnáisiúnta sa phleanáil teanga ar fáil chun comhairle a chur ar Údarás na Gaeltachta agus na heagrais pobail bhunaithe ins na Gaeltachtaí maidir leis pleananna teanga a réitiú

Daoine Cáilithe ábalta agus tuilteanach!
 Le roinnt bliain anuas tá cúrsa céime íontach ar phleanáil teanga curtha ar fáil i nGaillimh (MA/Dioplóma Iarchéime (Pleanáil Teanga)— lánaimseartha). Conas an féidir an úsáid is fearr a bhaint as na daoine ar fad atá tar éis an dua a chur orthu féin céim Máistreachta sa Phleanáíl Teanga a bhaint amach? Cén ról a bheidh ag na daoine seo san athbheochan teanga ins na Gaeltachtaí? Tá said ábalta agus tuilteanach, ní gá ach labhairt leo.

Tá deis againn anois difir súantasach a dhéanamh do stadas an Ghaeilge sa Ghaeltacht.
Ná chaill í. Tá todhchaí na Gaeltacha ag braith orainn go léir, agus ar an Rialtas chun tacú linn.

Pleanáil teanga sa Ghaeltacht