12.11.18

Drochthionchar stáit 1922-2018...?

Osclaíodh an Clr. Gobnait Moynihan Comhdháil Chorcaí, thár chean Mhéara an Chontae ar an 9ú lá Samhain in Ostán Gobnatan i mBaile Bhuirne. Seoladh Clár Ildánach Chontae Chorcaí i rith na Comhdhála mar chuid den scéim Éire Ildánach.

Clár é Éire Ildánach atá bunaithe ar an gcultúr agus atá leagtha amach chun folláine an duine aonair, an phobail agus an náisiúin a chur chun cinn. Is é an croí-thairiscint go dtiomáineann rannpháirtíocht i ngníomhaíocht chultúrtha cruthaitheacht phearsanta agus cruthaitheacht chnuasaitheach, le himpleachtaí suntasacha d'fholláine agus do ghnóthachan aonair agus sochaíoch. I measc na cainteoirí sa chlár coimsitheach ildánach dúshlánach bhí Laurence Lord, Peadar Ó Riada, Rachel Ní Riada, Bríd CranitchMáirtín Ó Méalóid, Dr. Rosarie Crowley agus Siobhán Ní Dhuinnín.

Thug an Coimisinéir Teanga, Rónán Ó Domhnaill, caint tabhachtach ar An Ghaeilge sa Stát Seirbhís ann. Seo mar a labhair sé.

An Coimisinéir Teanga  Rónán Ó Domhnaill
Ba mhaith liom buíochas a ghabháil le lucht eagraithe na comhdhála, Aileen Loughrey agus Comhairle Chondae Chorcaí, as an gcuireadh feastal anseo inniu chun labhairt faoi Úsáid na Gaeilge i Státseirbhís na hÉireann.

Is ceist í seo a bhfuil go leor cainte déanta fúithi agus is fiú dúinn ar dtús báire mar sin súil siar a chaitheamh ar an gcúlra a bhaineann le seo sula dtiocfaidh mé ag an riocht ina bhfuil muid faoi láthair agus na bealaí ar féidir aghaidh a thabhairt ar an fadhbanna a bhaineann le seirbhís sásúil trí Ghaeilge a fháil ón Státchóras; fadhbanna a chuirtear faoi mo bhráid go rialta mar Choimisinéir Teanga.

Nuair a bunaíodh an Saorstáit rinneadh an “Teanga Náisiúnta” den Ghaeilge i mbunreacht an tSaorstáit, tráth nach raibh an Ghaeilge ach ag tuairim agus 18% de phobal an Stáit.

Ceantracha Ghaltachta Cho. Chorcaí
Maidir leis an nGaeltacht, d’aithin Coimisiún na Gaeltachta i 1926 go raibh an Ghaeilge mar theanga phobail sna ceantair sin ag cúlú chomh sciobtha céanna agus i bhí le linn réimeas na Breataine. I gCorcaigh aithníodh cheithre cheantair Ghaeltachta; Gaeltacht Mhúscraí agus Uíbh Laoghaire, Oileán Chléire, Gaeltacht ar Leithinis Bhéara agus Gaeltacht in oirthear an chondae in mBaile Mhac Choda. Tá an dá cheann ar deireadh imithe anois ón nGaeltacht dar ndóigh.

Is díol suntais é, chomh maith, gur aithin an Coimisiún an drochthionchar a bhíothas a imirt ar úsáid na Gaeilge sa Ghaeltacht ag seirbhísigh phoiblí gan Ghaeilge agus iad ag soláthar seirbhísí poiblí trí Bhéarla amháin. Deimhníodh a riachtanaí agus a bhí sé go mbeadh an Ghaeilge ina gnáth-theanga réamhshocraithe idir an Stát agus a chuid feidhmeannach agus muintir na Gaeltachta agus go gcinnteofaí gur seirbhísigh phoiblí le Gaeilge a bheadh ag obair sa Ghaeltacht:


An Bunreacht
Mar a dúirt mé, deimhníodh gurbh í an Ghaeilge an “Teanga Náisiúnta” de réir Airteagal 4 de Bhunreacht Shaorstát Éireann.

In Airteagal 8 de Bhunreacht na hÉireann, 1937, deimhnítear gurb í an Ghaeilge an phríomhtheanga oifigiúil toisc gurb í an teanga náisiúnta í.

B’ábhar léachta as féin na léirmhínithe a thug breithiúna na hArd-Chúirte agus na Cúirte Uachtaraí ar bhrí na forála seo de chuid an Bhunreachta ach is fiú aird a dhíriú ar bhreithiúnas a thug an Breitheamh Hardiman sa gCúirt Uachtarach in 2001 mar go dtagann sé leis an gciall nó an tuiscint, creidim, a bhainfeadh aon duine as na focail “príomhtheanga oifigiúil”:

An Breitheamh Adrian Hardiman
1961-2016
“Is é mo thuairimse nach féidir an Ghaeilge arb í an teanga náisiúnta í agus, san am céanna arb í príomhtheanga oifigiúil an Stáit í, a eisiamh (ar a laghad in éagmais dlí den chineál a shamhlaítear le hAirteagal 8.3) ó aon chuid de dhioscúrsa poiblí an náisiúin nó ó aon ghnó oifigiúil de chuid an Stáit ná de chuid aon cheann dá bhaill.

Ná ní féidir caitheamh léi sna comhthéacsanna seo ar shlí ar bith nach bhfuil chomh fabhrach leis an tslí a gcaitear leis an dara teanga oifigiúil. Ná ní féidir iad siúd atá inniúil agus ar mian leo í a úsáid chun iad féin a chur in iúl nó chun cumarsáide, a chosc nó a fhágáil faoi mhíbhuntáiste agus iad á dhéanamh sin in aon chomhthéacs náisiúnta nó oifigiúil.”

Ní miste, áfach, aird a thabhairt ar bhreithiúnas tábhachtach de chuid na Cúirte Uachtaraí a tugadh ina dhiaidh sin. Sa gcás seo d’éiligh an cosantóir, cainteoir dúchais Gaeilge ón nGaeltacht, go raibh de cheart aige ní hamháin a chás a dhéanamh sa gcúirt sa bpríomhtheanga oifigiúil ach go raibh sé i dteideal giúiré a bheadh in ann a cás a éisteacht gan ateangaire ná aistriúchán Béarla. Diúltaíodh don éileamh sin san Ard-Chúirt agus sheas an Chúirt Uachtarach le breithiúnas na hArd-Chúirte le cinneadh móraimh.

Ba é Hardiman a thug an breithiúnas easaontach agus chreid sé nach bhféadfadh sé go raibh tír eile ar domhan nach mbeadh an saoránach i dteideal a ghnó a dhéanamh os comhair cúirte sa teanga náisiúnta agus i bpríomhtheanga oifigiúil na tíre agus go dtuigfí é go díreach ag an gcúirt sa teanga sin.

Ceist na Gaeilge Éigeantaí sa Státseirbhís
Maidir leis an gcóras riaracháin, ó 1925 airíodh an Ghaeilge mar ábhar riachtanach sna comórtais oscailte do ghráid ghinearálta na Státseirbhíse. Glacadh céimeanna eile ina dhiaidh sin chun líon na Státseirbhíseach le cumas sa nGaeilge a mhéadú agus an cumas sin a neartú.

In 1945, mar shampla, cuireadh i bhfeidhm triail inniúlachta sa nGaeilge i gcomhair ardú céime. Is léir gur éirigh leis na hiarrachtaí sin le himeacht ama, cur le cumas na Státseirbhíse ó thaobh na Gaeilge de ach na rudaí a bhí in easnamh ná pleanáil le spriocanna cinnte maidir le húsáid na Gaeilge go hinmheánach agus le seirbhís a sholáthar do shaoránaigh.

Cuireadh deireadh le riachtanas iontrála na Gaeilge sa mbliain 1975 agus cuireadh ina áit buntáiste áirithe don chumas feidhmiú sa dá theanga i gcomórtais d’ardú céime. Níl mórán amhrais orm ach go ndeachaigh acmhainn Ghaeilge na Ranna Stáit agus sa tSeirbhís Phoiblí trí chéile i laghad go mór ó shin.

Ráiteas / Straitéis / Acht
Tá sé suntasach gur moladh i dTuarascáil Choimisiún na Gaeltachta in 2002 nach raibh an Ghaeltacht inmharthana in éagmais bheartas Stáit i leith na Gaeilge agus nárbh eol dóibh a leithéid a bheith ann. Rinneadh roinnt moltaí suntasacha sa Tuarascáil a chuir tús leis an Stát a thabhairt ón éidreoir ina raibh sé maidir le beartas i leith na Gaeilge agus na Gaeltachta:

Moladh go ndéanfadh an Stát beartas maidir le hathbheochan na Gaeilge mar theanga náisiúnta.
In 2006 d’fhoilsigh Rialtas na hÉireann an Ráiteas i leith na Gaeilge inar dhearbhaigh an Rialtas “a thacaíocht d’fhorbairt agus do chaomhnú na Gaeilge agus na Gaeltachta”.

Moladh sa Tuarascáil, chomh maith, go bhforbrófaí plean náisiúnta don Ghaeilge ina mbeadh spriocanna soiléire agus d’fhoilsigh an Rialtas Straitéis 20 Bliain don Ghaeilge in 2010. Ar ndóigh, tharraing an Straitéis go leor cainte i measc na nGael maidir lena raibh inti agus maidir lena chur i bhfeidhm ó shin.

Moladh eile fós a rinneadh i dTuarascáil Choimisiún na Gaeltachta ná Acht chun chomhionannas na dteangacha oifigiúla agus ceart an tsaoránaigh seirbhísí a fháil trí Ghaeilge a dheimhniú agus chun coimisinéir teanga a cheapadh chun na gcríoch sin. Rud a tharla i 2003.

Sula bhfágfar Coimisiún na Gaeltachta, is fiú a lua, ar son na hiomláine, an Staidéar Cuimsitheach Teangeolaíoch a rinneadh ar úsáid na Gaeilge sa nGaeltacht. Foilsíodh an Tuarascáil sin in 2007 agus Acht na Gaeltachta in 2012. Ní miste a lua freisin gur sa mbliain sin 2007 a rinneadh teanga oifigiúil de chuid an Aontais Eorpaigh den Ghaeilge.

Acht na dTeangacha Oifigiúla, 2003
Ar ndóigh, baineann mo chuid feidhmeanna féin mar Choimisinéir Teanga go dlúth le hAcht na dTeangacha Oifigiúla, agus is ar an reachtaíocht sin a dhíreos mé ar feadh tamaill. Is iad cuspóirí ginearálta an Achta sin:
  • úsáid na Gaeilge a chur chun cinn chun críoch oifigiúil sa Stát,
  • dualgais na gcomhlachtaí poiblí i leith theangacha oifigiúla an Stáit a leagan amach, agus
  • Oifig an Choimisinéara Teanga a bhunú.
Díol suntais, mar a dúirt mé cheana, go ndírítear san Acht ar dhualgais comhlachtaí poiblí i leith na dteangacha oifigiúla níos mó ná cearta an tsaoránaigh.

Leagann an tAcht dualgais áirithe ar chomhlachtaí an Stáit a bhaineann le soláthar faisnéise go príomha – cumarsáid scríofa, foilseacháin áirithe, comharthaí agus stáiseanóireacht, chun cuid díobh a lua. Is léir gur glacadh leis nárbh fhéidir nó nárbh acmhainn do chomhlachtaí poiblí a gcuid seirbhísí ar fad a chur ar fáil ar comhchéim sa dá theanga in aon iarraidh amháin agus tugadh isteach córas na scéimeanna teanga chun an sprioc sin a bhaint amach de réir a chéile.

I mbeagán focal léirigh an anailís sin go raibh scéimeanna teanga ag feidhmiú, i roinnt cásanna, ní mar uirlis chun cur le líon na seirbhísí trí Ghaeilge ach mar uirlis chun teorannú a dhéanamh ar sholáthar na seirbhísí sin.
Cheadófaí scéim teanga a mhairfeadh trí bliana agus ina sonrófaí spriocanna áirithe a bhainfí amach. Bheadh an dara scéim ag tógáil ar ar baineadh amach sa gcéad scéim agus, in imeacht roinnt scéimeanna, bheadh sé ar chumas an chomhlachta phoiblí a chuid seirbhísí ar fad a chur ar fáil i nGaeilge agus ar an gcaighdeán seirbhíse céanna leis an mBéarla. Is é córas na scéimeanna, mar sin, croílár chur chuige an Achta. Fillfidh mé ar na bealaí ar theip ar an gcóras seo, faraor, ar ball beag.

I measc mo chuid feidhmeanna mar Choimisinéir Teanga, déanaim faireachán ar chur i bhfeidhm na ndualgas teanga i gcás na gcomhlachtaí poiblí, cuirim comhairle ar fáil do na comhlachtaí sin maidir leis an dualgais teanga atá orthu, cuirim comhairle ar dhaoine maidir lena gcearta faoin Acht agus is féidir liom sáruithe líomhnaithe a imscrúdú cibé acu ar mo thionscnamh féin, ar iarratas ón Aire Cultúir, Oidhreachta agus Gaeltachta nó de bhun gearán a bheith déanta liom. Is iondúil go bhfiosraíonn m’Oifig an t-ábhar ar bhonn neamhfhoirmiúil mar chéad chéim agus, is minice ná a mhalairt, réitítear an cheist ar an gcaoi sin gan dul i muinín imscrúdú reachtúil.

Laincisí
Ní féidir a shéanadh go bhfuil dul chun cinn áirithe déanta maidir le soláthar eolais agus seirbhísí stáit, de bharr an Achta, ach ar an mórgóir agus muid ag breathnú siar ar chúig bliana déag d’fheidhmiú an Achta, “ní raibh an chathair mar a tuairisc.” Tá aird tarraingthe go minic agam ar na laigí a bhaineann leis an reachtaíocht seo ar ardáin éagsúla agus díreoidh mé inniu ar thrí cinn shuntasacha:

Scéimeanna Teanga
Is iad na scéimeanna teanga an phríomh-mheicníocht faoin reachtaíocht chun feabhas a chur ar mhéid, réimse agus caighdeán na seirbhísí a chuireann comhlachtaí poiblí ar fáil as Gaeilge. Le tamall de bhlianta anuas bhí caighdeán na scéimeanna teanga a bhí á n-aontú thar a bheith lag, go ginearálta, agus d’iarr mé ar mo chuid oifigeach anailís chuimsitheach a dhéanamh orthu. I mbeagán focal léirigh an anailís sin go raibh scéimeanna teanga ag feidhmiú, i roinnt cásanna, ní mar uirlis chun cur le líon na seirbhísí trí Ghaeilge ach mar uirlis chun teorannú a dhéanamh ar sholáthar na seirbhísí sin. Is minic a bhí friotal in úsáid a d’fhág nach raibh aon dualgas docht daingean ann seirbhísí a chur ar fáil i nGaeilge. Fiú is go rabhthas ag iarraidh córas na scéimeanna teanga a chur i bhfeidhm, mar a samhlaíodh é, sa saol comhaimseartha ina mairimid, níl gach comhlacht poiblí ina fheod nó ina fhíofa neamhspleách ann féin ar féidir comhaontú a dhéanamh leis gan beann ar an ngréasán casta idirghaolmhaireachtaí le páirtithe eile sa státchóras agus sa tsochaí.

Má tá drogall le brath i bhfoclaíocht agus i ngealltanas na scéimeanna teanga gealltanais shoiléire a thabhairt seirbhísí a chur ar fáil as Gaeilge, is léir gurb é croí na faidhbe nach bhfuil a ndóthain foirne (nó foireann ar bith) ag eagraíochtaí le cumas sa nGaeilge. Is é bun agus barr an scéil nach féidir seirbhísí a chur ar fáil trí mheán teanga mura mbíonn acmhainn sa teanga sin ag soláthraí na seirbhísí sin. Caithfear an riachtanas agus an t-easnamh a shainaithint ó thaobh inniúlacht Gaeilge na foirne sna hearnála éagsúla den tseirbhís phoiblí agus foráil a dhéanamh i mbeartais agus straitéisí earcaíochta chun na bearnaí sin a líonadh lena n-áirítear spriocanna soiléire agus tréimhsí faoina mbainfear amach iad.


Acht Nua
Tá go leor cainte san am i láthair faoin mbille leasaithe d’Acht na dTeangacha Oifigiúla a d’fhoilsigh an tAire Stáit Seán Kyne mí Bealtaine anuraidh (2017).

D’fhéadfadh sé gurb é seo an deis dheireanach a bheidh ag an Stáit córas cuí, ceart agus cuimsitheach a chur i bhfeidhm chun dul i ngleic leis an easnamh ó thaobh a laghad daoine atá inniúil sa nGaeilge sa Státchóras agus sa tSeirbhís Phoiblí; sin mura bhfuil an deis imithe tharainn cheana féin.

D’fháiltigh mé tríd is tríd roimh cheannteidil an Bhille nua a foilsíodh anuraidh, cé gur tharraing mé aird ar easnaimh in áiteacha. Tá sé mar chuspóir aitheanta sna ceannteidil go mbeadh 20% d’earcaigh nua sa tseirbhís phoiblí ina gcainteoirí Gaeilge. Deirtear gur san fhadtréimhse a tharlóidh sé sin. Ach caithfear sprioc sonrach a chur leis an aidhm sin, agus caithfidh muinín a bheith againne, muidne ar mian linn gnó a dhéanamh trí Ghaeilge leis an Stát, go mbainfear amach an sprioc sin.

Ba cheart mar sin córas a bhunú a chinntíonn go mbeidh íoschéatadán foirne atá inniúil sa nGaeilge á earcú, go mbeidh an measúnú inniúlachta sin caighdeánach agus go ndéanfar monatóireacht neamhspleách ar an gcóras sin. Caithfidh an córas sin a bheith bunaithe ar phleanáil éifeachtach agus ar fhaisnéis agus anailís chruinn ina n-aithneoidh an Stát na seirbhísí atá mar thosaíocht aige, na socruithe chun na seirbhísí sin a chur ar fáil agus na hacmhainní daonna atá ag teastáil chun sin a bhaint amach. Le toil agus comhoibriú is féidir sin a bhaint amach – creidim sin i mo chroí – ach tá an t-am ag sleamhnú agus is anois nó go brách a chaithfear tabhairt faoina leithéid d’obair.

Molaim go mbeadh dualgas reachtúil ag baint lena leithéid de phlean a ullmhú, go ndéanfaí é laistigh de bhliain go leith ón tráth a dtabharfaí an tAcht leasaithe ar an bhfód, agus go gcaithfí an plean a nuashonrú uair gach cúig bliana. Is údar sásaimh dom go bhfuil mo chuid moltaí don phlean seo áirithe san bplean gnímh don Straitéis Fiche Bliain a foilsíodh níos luaithe i mbliana.

Géarchéim na Gaeltachta
Ba chóir prionsabal soiléir a leagan síos san Acht freisin a d’fhágfadh go gcaithfeadh Gaeilge ar a dtoil a bheith ag oifigigh stáit atá lonnaithe nó ag cur seirbhísí ar fáil sa nGaeltacht. Tá os cionn nócha bliain ann ó d’aithin Coimisiún na Gaeltachta an riachtanas seo i dtús báire. D’aithin Coimisiún na Gaeltachta arís é in 2002. Nuair a fágadh réiteach na ceiste seo faoi chóras na scéimeanna teanga san Acht, fágadh ar an méar fhada arís é.

Is limistéir pleanála teanga na ceantair Ghaeltachta de réir Acht na Gaeltachta, 2012, agus é ina aidhm reachtúil ‘méadú ar úsáid na Gaeilge i saol teaghlaigh, oideachais, poiblí, sóisialta, áineasa agus tráchtála’ iontu, gan beann ar a mhinice nó a fhairsinge agus atá an Ghaeilge á húsáid ag pobal in aon limistéar díobh san am i láthair. Is beag is fiú a bheith ag caint faoi phleanáil teanga mura bhfuil an Stát toilteanach a chion féin a dhéanamh agus a chuid seirbhísí féin a sholáthar trí Ghaeilge sa Ghaeltacht. Astu féin, ní réiteoidh soláthar na seirbhísí stáit trí Ghaeilge dúshláin teanga na Gaeltachta ach léireodh a leithéid diongbháilteacht agus ceannaireacht agus is mór is gá iadsan.

Ar bhealach, ‘sé an t-ábhar imní is mó atá ann ná todhchaí na Gaeltachta. Ó d’fhoilsigh Reg Hindley a leabhar cáiliúil in 1990, The Death of the Irish Language, tá lucht taighde ag cur ar ár súile dúinn go bhfuil pobal na Gaeltachta i ngreim ag géarchéim ó thaobh fheidhm na Gaeilge mar ghnáth-theanga phobail agus nár dhócha go mbeadh aon Ghaeltacht i bhfad eile ann de réir mar a thuigtear an focal sin go coitianta. Léiríonn staitisticí an daonáirimh dheireanaigh, áfach, nach bhfuil aon éalú ón bhfírinne sin. Léirítear i dtaighde chomh maith go bhfuil sé ag éirí níos deacra ag tuismitheoirí, fiú sna ceantair is láidre Ghaeltachta, an Ghaeilge a thabhairt ar aghaidh dá gclann mar chéad-teanga sna cúinsí ina maireann siad sa lá atá inniu ann.

Níl aon dabht ann ach go bhfuil dúshláin agus dúshláin mhóra, roimh an bpleanáil teanga sa nGaeltacht. Ba chéim mhór chun cinn é foilsiú an Pholasaí Oideachais don Ghaeltacht agus gur tugadh aird ar chúinsí eisceachtúla agus na cúinsí fíorchasta teanga a bhaineann leis an nGaeltacht.

Athbhreithniú - ní drochscéal ar fad!
Nuair is minic ár n-aird ar fad ar dheacrachtaí agus easnaimh, is fiú féachaint siar ar an méid atá baint amach. Ní beag é. Ní chreidfeadh duine ar bith sa naoú céad déag go mbeadh an Ghaeilge ina teanga bheo san aonú céad agus fiche ná go mbeadh sí ina teanga phobail in aon chearn den tír.

Maíonn nach mór 1.7 milliún duine, nó 40% den phobal, go bhfuil cumas éigin labhartha acu agus thug trian den mhéid sin (nó 17% den phobal ar fad) le fios go mbaineann siad feidhm as an nGaeilge mar mheán urlabhra fiú mura ndéanann cuid mhaith díobh an-mhinic é – a bhuíochas sin ar an gcóras oideachais den chuid is mó.

Is teanga nua-aoiseach í atá curtha in oiriúint le feidhm a bhaint aisti i réimse ar bith den saol, ard nó íseal. Ina theannta sin tá stádas aici faoin dlí náisiúnta agus faoi dhlí na hEorpa, sna meáin chraolacháin agus chlóite, sa gcóras oideachais agus i saol na tíre nach bhféadfadh pobail teangacha eile, ar líonmhaire lucht a labhartha, ach a bheith in éad leis. Is éachtach, is míorúilteach, an méid a baineadh amach agus bhí lámh chinniúnach ag an Stát féin sa méid sin. Ní deirim é sin chun go ligfimis na maidí le sruth ach chun ár misneach a chruinniú.

Féach: Geallúintí láidre á lorg ag an gCoimisinéir Teanga ón Stáit

Tuairisc Teilifíse TG4.



Share/Save/Bookmark

"Gaoth ar muir..."


D'fhéach mé ar insealbhú Mhíchíl D. Uí Uiginn aréir. Ar bhealach sé an seamanais is mó bhunreachtúil a bhíonn ann. Is féidir córas riliú na tíre a fheiscint in aon áit amháin ag deanamh gníomh bunreachtúil. An Bhunracht i gcolann daonna mas maith leat - an fheoil ar na cnámha!
Pic: Cuntas twitter  Míchíl Uí Leidhin 

Tá baill na trí tithe Oireachtais Éireann le feiscint ann - Uachtarán, Seanad & Dáil. Tá an Rialtas ann ar ndóigh agus Binse na mBreithiúna. Reachtasóirí, Rialióirí agus Imscrúdathóirí.

Rud a chuir díomá mar aon le brón orm áfach ná an easpa Gaeilge sa searmánais. Aon uair a úsáitadh Gaeilge sa searmanais tugadh aistriú i mBéarla de. Níor tugadh aon aistriú ar an mBearla go Gaeilge ar ndóigh. Fiú amhán tugadh an módh go dhá theangach - a chéad uair a thárla san go bhfios dom - fiú i gcás Erskine Childers. Teachtaireacht simplí?

Dá mba rud é go raibh Maolra Seoighe, a crocadh go tragóideach agus a thug An tUachtarán pardún dó seacht mí ó shin is beag a thuigfeadh sé ar cad a bhí ar siúl!

"...let us approach the next seven years with energy and enthusiasm, bringing ár lán dhícheall to our work of building together what may come to be seen as a Real and beautiful Republic of inclusivity, creativity, imagination, love and indeed joy, a joy that is shared, for that too is part of what it is to truly participate...As lámha a chéile a mhairimíd...." (An Naoú Uachtarán).

"...It has always been very curious to me how Irish sentiment sticks in this half-way house  - how it continues to apparently hate the English, and at the same time continues to imitate them; how it continues to clamour for recognition as a distinct nationality, and at the same time throws away with both hands what would make it so...."  An chéad Uachtarán.

Rosc Aimheirgín

Mé gaoth ar muir
mé tonn díleann
mé glór mara
mé damh seacht mbeann
mé seabhac den aill
mé dealán gréine
mé áilleacht fáis
mé torc ar ghail
mé bradán sa linn
mé loch ar mhá
mé suí eagna
mé ga faoi bhua ag sa chath
mise a adhnas tinfeadh cinn
cé hé a mhíníos clochar sléibhe?
cé hé a áirmhíos trátha éasca?
cé dó is eol cá bhfuineann grian?
gair an draoi go geanaidh briocht díbh
mise an draoi
Mé gaoth ar muir

Share/Save/Bookmark

29.10.18

Deireadh leis an mhéar fhada?

Geallúint ón Aire Talmhaíochta go mbeidh riachtanas Gaeilge le gach post Gaeltachta feasta! (Tuairisc.ie 29 DF 2018)


Na Geallóirí! Risteárd Ua Maolcatha, Seán McEntee agus Michael Creed
Is mé á léamh alt i dTuairisc.ie ar maidin, tháinig chugam oráid i mí Meán Fomhair 2013, a thug Seán Ó Cuirreáin, a bhí ina Coimisinéir Teanga ag an am.

Seo mír cuíosach fada as
"Ar an 6 Meitheamh 1928 shínigh Risteárd Ua Maolchatha, Aire Rialtais Áitiúil agus Sláinte na linne, Ionstraim Reachtúil Uimhir 33 de 1928, Local Offices and Employments (Gaeltacht) Order, 1928. Faoi na rialacháin nua seo bheadh tréimhse trí bliana ag aon fhostaithe nua a mbeadh cúraimí Gaeltachta orthu sna húdaráis áitiúla nó sna húdaráis sláinte le hoiread Gaeilge a shealbhú le go bhféadfaidís a gcuid oibre a dhéanamh trí mheán na teanga sin. Bheidís le briseadh as a gcuid oibre mura mbeadh an cumas sin sa teanga bainte amach acu laistigh den tréimhse trí bliana.

"Sa bhliain 1944, ar an 18 Iúil, shínigh Seán Mac Entee, an té a raibh cúraimí na Roinne Rialtais Áitiúil agus Sláinte ansin air, ionstraim reachtúil eile – Uimhir 76/1944 – Local Officers (Irish Language) Regulations, 1944, a leathnaigh scóip na rialachán agus a chuir le líon na bpostanna sa Ghaeltacht a mbeadh dualgas teanga ag baint leo. Arís, bheadh an té a bhí gan Ghaeilge tar éis trí bliana le briseadh as a gcuid oibre."

Leannann sé
"Ciallaíonn sin go raibh meicníocht dhlíthiúil ann le húdarás agus le cumhacht chun a chinntiú gur daoine ag a mbeadh Gaeilge a bheadh i mbun na hoibre seo don Stát sa Ghaeltacht. Ach léiríonn ár gcuid taighde nár cuireadh na rialacháin seo i bhfeidhm riamh.

"Anois, mura raibh siad le cur i bhfeidhm d’fhéadfaí iad a chur ar ceal nó a aisghairm ar fad. Ach ní dhearnadh sin ach an oiread – rinneadh gníomh a bhí i bhfad ní ba shoiniciúla fós. Gach uair go raibh an spriocdháta ag teannadh leo síníodh ionstraim reachtúil nua chun an dáta tosaithe a chur ar athló, ar feadh sé mhí nó bliain.

"Léiríonn ár gcuid taighde gur eisíodh ionstraimí reachtúla a chuir an spriocdháta ar athló ar a laghad 54 uair idir 1928 agus 1966, tráth gur cuireadh deireadh ar fad leis agus gur ceapadh plean nua ina áit. Tá na hionstraimí reachtúla sin againn lena chruthú.

"Soiniciúlacht, cur i gcéill agus an mhéar fhada a bhí sa treis: is deacair brí ar bith eile a bhaint as."

Anois breis is 90 bliain is cosúil go bhfuil an Aire Talamhaíochta, Michael Creed T.D. sásta "geallúint" a thabhart ar an ábhar seo.

Cé chreideann é?
Share/Save/Bookmark

15.10.18

Ceithre r-phoist agus scairt ghutháin...


Ta mo cheadúnas tiomána ag dul in éag ar an 21ú lá den mhí seo (Deireadh Fomhair 2018) agus mar sin fuair mé litir (dhá theangach) ón tSeirbhís Náisiúnta um Cheadúnais Tiomána, ag tús mí Meán Fomhair á rá go bhfuil sé le dul in éag agus gur comhair dom coinne a dhéanamh leo agus na foirmeacha cuí líonta isteach agam. Tugadh an aimsitheoir aonfhoirmeach acmhainne (URL) chugam len é sin a dhéanmh.

Bhí mé anseo cheanna trí bhliain ó shin agus bhí an trioblóid agam ag an am sin. Is féidir an sceal achrannach casta a léamh anseo - "Ábhar lúibín? Cé chumfadh é?" (26/10/2015)

Chuaig mé chuig an suíomh mar sin le beagáiníon fataoís nó imní 'smé ag smaoineamh ar chad a thárla an uair deireannach.

Cé go bhfuil an suíomh i mBéarla amháin acu, d’éirigh liom na foirmeacha cuí a aimsiú sa Teanga Náisiúnta. Ach nuair a rinne mé iarracht dáta a shocrú ní raibh rogha teanga le fáil ann. Bhí gach rud i mBéarla agus mar sin féin ní fhéadfá a bheith cinnte go mbeadh an agallamh sa Teanga Náisiúnta.

Scríobh mé chuig an seoladh a tugadh ar an suíomh ag iarraidh socraithe cinnte a dhéanamh i mo rogha teanga. "An féidir leat a rá liom na dátaí a bheidh seirbhís le fáil i nGaillimh i nGaeilge. Ní sé soiléir ón suíomh." (18/9/2018)

Fuair mé freagra uathoibríoch a bhí dhá theangach ach níor chuala mé aon rud eile uatha. Mar sin chuir mé ceann eile chuchu ag rá go raibh íontas orm ná bhfuair me freagra go dtí sin. Fuair mé freagra uatha ansin:

"Go raibh maith agat as ucht do ríomhphoist. Ionas gur féidir linn coinne a éagrú duit in Oifig de chuid an Seirbhís Náisiúnta um Cheadúnais Tiomána chun do iarratas a próiseáil trí Gaeilge, iarraimid ort a insint dúinn cén oifig a bhfuil sé ar intinn agat freastal ar agus cén lá is am a mbeadh feiliúnach duit." Is léir nár léadh an r-phoist uaim inar luaigh mé "Gaillimh."

Scríobh mé thár n-ais ar an lá céanna: "Is dócha gur Gaillimh atá i gceist mar tá cónaí orm i gConamara. Tá chuile lá ón 11ú lá den mhí seo oiriúnach domsa - am ar bith tár éis 11.00 ar maidin. Tá na foirmeacha líonta istigh agam cheanna ach beidh orm dul chuig an dochtúir leis an tuairisc leighis a shiniú."

Ní fhuair mé freagra agus mar sin scríobh mé arís ar an 8ú lá Deireadh Fomhair ag lorg freagra.

Fuair mé glaoch ó dhuine éigin i Sligeach ag iarraidh dáta a shocrú. Chinneamar ar dáta (11 Deireadh Fomhair 2018) ag meán lae.

Chuas isteach ag an am cuí agus suigh mé ag feitheamh. Ar deireadh ní raibh duine ar bith fágtha ach mé féin. Ansin tháinig cailín amach agus chuir cheist orm (i mBéarla) an raibh coinne déanta agam dúirt mé "Teileafón" agus chuig sí thár n-ais chuig a áit.

Glaodh orm ansin agus chuig mé isteach sa bhothán agus thosaigh mé ag caint i nGaeilge leí. Níor thuig sí mé agus bhí orm iompú ar an mBéarla. Dúirt me go bhfuair mé glaoch agus gur socraíodh go mbeadh an agallamh i nGaeilge! Bhí beagáinín cainte foirne taobh thiar den ghloine agus ar deireadh dúradh go dtiochfadh duine anuas le cabhrú liom.

Tháinig sí anuas agus glaodh orm arís. Bhí beirt anois taobh thiar den ghloine agus is cosúil duine acu gan Gaeilge, a bhí "ar na cnaipe" agus duine eile agus neart Gaeilge aici. Is mar sin a chuaigh an agallamh ar aghaidh - mise ag caint i nGaeilge agus an aistritheoir á athrá i mBéarla agus vice versa.

Bhí sé an ghreannmhar cé go raibh sé go hainnis gur anois, tár éis beagnach céad bliain mar tír neamhspleach nach féidir seirbhís ceart a fháil sa Teanga Náisiúnta, céad teanga oifigiúil na tíre. Ní nach íonadh nach bhfuil éileamh ar sheirbhís lochtach mar sin.

Cinnte tá beagáinín feabhas ón uair deireannach áfach. Tá sé éasca go leor na foirmeacha a aimsiú ar an suíomh (Béarla) agus tá Cairt Chustaiméirí i nGaeilge (pdf) ann ach gan rud ar bith faoi chearta teanga ann áfach! Ní mór Béarla a bheith agat an suíomh féin a oibriú i gceart agus níl sé soiléir go mbeadh an cruinniú ag an lár ionad le fáil i nGaeilge - sin an fáth go raibh orm na r-phoisteanna sin a chuir.

Cabhródh sé go mór liom an suíomh acu a bheith sa Teanga Náisiúnta agus go mbeadh Gaeilge ag bhúr iniúchóirí go mór mór sna h-ionaid atá le seirbhís a thabhairt sna ceantreacha Ghaeltachta. Ní féidir leis an gCoimisinéir Teanga cabhrú le gearán mar seo mar níl Udarás um Shabháilteacht ar Bhoithre luaite clúdaithe faoin Acht.

Rinneamar tagairt do ráiteas ón gCoimisinéir Teanga tár éis an "eachtra" seo i 2015. Is eagal liom go mbaineann sé fós le hábhar:"Bíodh is go bhfuil muid imithe i dtaithí ar an gcur chuige sin ní shin le rá go bhfuil sé ceart..." (An Coimisinéir Teanga, 18 Meán Fómhair 2015 )

Iar nótaí:
Fuair mé teacs on NDLS (sic) inniú ag brú Bearla orm arís. Nach mbeadh sé simplí teachtaireacht mar sin a bheith dhá theangach?

Fuair mé an ceadúnas féin ar an Aoine (19 DF 2018) agus tá sé i gceart fiú mo shloinne litrithe i gceart! Bí ag faire amach dom.


Saoirse Tiomána....

Share/Save/Bookmark

26.6.18

Scoilt i nGaeltacht Chonamara!


Tá scéal apacrafúil ann faoin mbosca fón i gCill Rónáin. Nuair a dúnadh é agus nuair a togadh an fón as, cuirfeadh fógra ar an doras, i mBéarla (níl Gaeilge ag Éircom) ar ndóigh, "We regret that service from this phonebox has been terminated. If you require a phone the nearest working phone box is in Roundstone."

Foilsíodh eolas le déanaí faoin roinnt a bheidh ar Chonamara don na toghcháin áitiúla atá le bheith ann i 2019. Is léir nach ag smaoineamh ar chúrsaí teanga sa Ghaeltacht is mó sa tír, a bhí ag pé choiste a rinne an roinnt.

Go tradisiúnta síneann Ghaeltacht Chósta Chonamara siar ó Bhearna go Carna. Anois tá sí scaoilte. Tá Cois Fharraige, Árainn agus Ceantair na n-Oileán mar aon leis an gCeathrú Rua i gceantair amháin, Conamara Theas - Bearna siar go Cheann Ghólam. Agus tá na ceantreacha láidir Ghaeltachta ó thuaidh agus siar ó Chasla, ina bhfuil Camas, Ros Muc agus Iorras Aithneach, ceantair ina bhfuil géarchéim mór eisimirce ann, ceantair láidir Ghaeltachta, curtha in gceantair láidir Bhéarla Conamara Thuaidh. Tá na paróistí atá ar an dá bhruach den chuan, Cuan Chill Chiaráin, scartha óna chéile ag coiste anaithnid .

Dúirt an Comhairleoir Contae Seosaimh Ó Cualáin ar Adhmhaidin (RnaG) go gcuireann sé iontas air féin gur scoilteadh an ceantar Gaeltachta le cósta. Bheadh an vóta a bhí aige fhéin scoiltí ina lár mar gheall ar an leagan amach nua atá ar an gceantar ach thárais sin is beag seans go dtoghfaí ionadaí a thuigeann fadhbanna cheantair mar sin san toghcheantair sin. Conas a éiródh le hiarrachtai Choiste Jabanna do Cheantair Iorras Aithneach i gceantair nach dtuigeann a gcás mar shampla?

Deirtear linn go ró-mhinic go bhfuil neart le chúr le chéile. Is trua nach dtuigeann lucht deartha cheantracha toghchán (i mBaile Átha Cliath ar ndóigh!) é sin.

Nach mbeadh an léarscáil a bhí ag lucht Cearta Sibhilata na Gaeltachta caoga bliain ó shin i bhfad níos ciallmhara?


Share/Save/Bookmark

28.5.18

Plean forbartha le cur le chéile!

Tá preas ráiteas éisithe ag Coiste Jabanna do Cheantair Iorras le fáilte roimh cinneadh an Údaráis plean forbartha a thosú don gceantair.

"Tá Coiste Jabanna do cheantar Iorras Aithneach an-sásta go bhfuil Údarás na Gaeltachta sásta Plean Forbartha a chur le chéile don cheantar. Tá sí ríthábhachtach plean a ullmhú don áit chun todhchaí na háite a shlánú. 

Molann muid go hard ÚnaG agus na hiarrachtaí atá siad ag déanamh chun an áit a chur chun cinn. É sin ráite, is iontach an rud plean forbartha a bheith ar na bacáin ach caithfear déanamh cinnte anois go gcuirfear ag obair é. Tá súil againn go mbeidh ionchur ag an gcoiste sa bplean a chuirfear le chéile. 

Creideann muid go dteastaíonn tascfhórsa chun é seo a chur chun cinn agus bhí an tAire Seán Kyne agus comhairleoirí Contae ar aon intinn linn ar seo freisin nuair a bhuail muid leo le gairid."




Share/Save/Bookmark

16.5.18

Deascéal faoi oideachas agus Raiftearaí sásta!



"Taibhse Raiftearaí an File féin faoi chomaoin againn!"

Cuir an Coimisinéir Teanga, Rónán Ó Domhnaill, fáilte roimh mholadh ón Roinn Oideachais agus Scileanna a chuirfeadh deireadh le ceann de na bacanna is mó roimh bhunú scoileanna lán-Ghaeilge nua. Bhí sé ag caint ag seoladh Tuarascáil Bhliantúil 2017 a oifige ag Institiúid Oideachais Marino ar maidin.



I bhfianaise thoradh imscrúdaithe dá chuid tá moladh déanta ag an Roinn Oideachais agus Scileanna a chuirfeadh béim i bhfad níos mó ar an éileamh ar scoileanna lán-Ghaeilge agus scoileanna nua á mbunú.

Faoin gcóras reatha maidir le bunú scoileanna nua sa Stát, is é an pátrún a bhfuil an líon is airde léirithe spéise aige a roghnaítear agus scoil nua á bunú, rud a aithnítear mar bhac mór ar fhorbairt an Ghaeloideachais.

Ach faoin gcóras nua atá á mholadh, níor ghá gur ag an bpátrún atá ag lorg scoil Ghaeilge a bheadh an líon is mó léirithe spéise agus bhunófaí dhá scoil neamhspleách ar a chéile – scoil Bhéarla agus scoil Ghaeilge – dá gcruthófaí go mbeadh éileamh i measc céatadán áirithe tuismitheoirí ar oideachas lán-Ghaeilge.

Chuir an Coimisinéir fáilte roimh an moladh go gceadófaí scoileanna lán-Ghaeilge nua fiú sa chás nach mbeadh an líon is airde léirithe spéise ag an iarratas ar oideachas trí Ghaeilge.

“Molaim an t-athrú atá beartaithe ag an Roinn Oideachais,” a dúirt an Coimisinéir Teanga, “agus táim ag súil go n-éascóidh sé iarrachtaí tuismitheoirí oideachas trí Ghaeilge a fháil dá bpáistí, más é sin a theastaíonn uathu. Is gá go ndéanfadh an céatadán a shocrófar difear suntasach ó thaobh tógáil scoileanna Gaeilge de, agus is ceart sin a aontú a luaithe agus is féidir.”

As imscrúdú a rinne sé a d’eascair an t-athrú atá molta ag an Roinn Oideachais maidir lena gcur chuige i dtaobh bunú scoileanna lán-Ghaeilge. Léiríodh san imscrúdú sin gur sárú reachtúil a bhí i gceist nuair nár chuir an Roinn Oideachais an Ghaeilge san áireamh agus pátrún á cheapadh acu do scoil nua i gceantar Dhroim Conrach/Marino/Bhaile Átha Cliath 1.

Dúradh mar chuid den imscrúdú céanna nach raibh an córas a úsáideadh chun scoil nua a sholáthar sa cheantar sin ag teacht mar ba chóir le haidhmeanna an Achta Oideachais maidir le teagasc agus cur chun cinn na Gaeilge.

Is ábhar sásaimh don Choimisinéir freisin go bhfuil sé i gceist ag an Roinn a mholadh gur Gaelscoil ilchreidmheach, faoi chúram an Fhorais Pátrúnachta, a bheadh sa scoil nua atá le bunú i gceantar Dhroim Conrach/Marino/Bhaile Átha Cliath 1, tar éis don Roinn athbhreithniú a dhéanamh ar an gcás i gcomhréir le ceann de mholtaí an imscrúdaithe.

An Tuairisc féin

Bhí sé ámharach mar sin gur seoladh an Tuarascáil Bhliantúil 2017 ann. I measc na staitisticí a foilsíodh, léiríodh gur tháinig laghdú 17% ar líon na ngearán a rinneadh leis an Oifig – ó 768 sa bhliain 2016 go dtí 638 le linn na bliana 2017.

Bhain an tríú cuid de na gearáin a fuair an Oifig le seirbhísí a thagann faoi scáth na scéimeanna teanga. Cuimsítear sa réimse seo seirbhísí ar nós suíomhanna gréasáin, córais ar líne, foirmeacha iarratais agus seirbhísí idirphearsanta. Bhain cuid mhór gearán chomh maith le heaspa Gaeilge ar chomharthaíocht agus ar stáiseanóireacht.

I measc na gearáin bhí cheann faoi comhartha a chonaic mé go minic ar an mbóthar ó Baile Locha Riach siar go Gaillimh. Bhí "Grave of Anthony Raftery's (Poet)" scríofa air agus bhí cineál íontas nach raibh aon eolas ar an bhfile sin. Is cosúil gur thuig duine éigin gur Raifearaí an File a bhí i gceist agus rinne sé gearán faoi. Tá sé luaite san dTuairisc seo (llch 29).

"..Ba dhíol suntais é an comhartha a bhí i mBéarla amháin ar bhóthar an R446 i gCo. na Gaillimhe chuig uaigh an fhile iomráitigh Antaine Ó Raiftearaí (1779-1835), duine de na filí Gaeilge is mó le rá. Cheap an gearánach gur mhasla a bhí sa chomhartha seo do thraidisiún na nGael.

Nuair a d’ardaigh  an Oifig an cheist le Comhairle Contae na Gaillimhe, baineadh an comhartha Béarla sin anuas agus cuireadh comhartha dátheangach in airde ina áit. B’ábhar mór sásaimh don ghearánach é sin agus mhaígh sé go mbeadh taibhse an fhile féin faoi chomaoin againn!"

D'fhéafadh sé a rá go firineach go raibh an aois imithe de agus é arís óg!

Tháinig an líon is airde gearán ó dhaoine a bhfuil cónaí orthu i mBaile Átha Cliath (35%), agus mar a tharla anuraidh, is ó na ceantair Ghaeltachta a tháinig gearán amháin as chuile chúig cinn.

Tugtar cuntas sa Tuarascáil Bhliantúil ar na himscrúduithe foirmiúla a tugadh chun críche le linn na bliana mar aon le hobair faireacháin na hOifige.

Imscrúdaithe

I measc na gcomhlachtaí poiblí a ndearnadh imscrúdú orthu le linn na bliana bhí Comhairle Cathrach agus Contae Phort Láirge – imscrúdú a bhain le foilsiú a Tuarascála Bliantúla don bhliain 2015 as Béarla amháin.

Rinneadh imscrúdú chomh maith ar Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath a bhain le freagraí i mBéarla a bheith á n-eisiúint ar chumarsáid i scríbhinn a bhí i nGaeilge.

Bhain imscrúdú a rinneadh ar Chomhairle Contae Chorcaí le foilsiú i mBéarla amháin dréacht-Phleananna Forbartha Áitiúla agus le logainmneacha oifigiúla Gaeltachta.

Ba é an ceathrú himscrúdú ná an t-imscrúdú maidir leis an soláthar a rinne an Roinn Oideachais don oideachas trí Ghaeilge.

Is féidir cóip den Tuairisc Bhliantúil 2017 a fháil anseo (pdf) ar shúiomh an Choimisinéara.

Share/Save/Bookmark