16.12.19

Ag scealpadh an chreimthe!

Bhi alt ag Pat Leahy san Irish Times ar an Satharn a chuir ag smaoineamh mé.

Léiriú ar gníomh nó gníomhartha géarchéime in oirthuaisceart lár Bhaile átha Cliath. Dúnmharíodh fear óg neamhurchóideach in acrann atá ar siúl fos sa cathair. Chuir sé isteach go mór ar Enda Kenny a bhí ina Thaoiseach ag an am. De bharr na spéise sin rinne sé gníomh éifeachtach atá fós ar siúl is cosuíl. Tá spéis aige fós sa cheantair is cosúil agus tugann sé cuirt ar an áit fiú agus é éirithe as as mar Thaoiseach.

Rud tubaisteach a léirigh géarchéim a spreag gníomh éifeachtach!

"It is the way money is spent, on targeted initiatives which often emanate from the community, and the constant measuring of its outputs that is different."
Tuige nach dtárlíonn rud mar sin i gcúrsaí eile? Sláinte, Tithíocht, An Ghaeltacht?

Tosnaíonn an gníomhaíocht le hadmháil go bhfuil géarchéim ann. Ansin chuirtear coiste éifeachtach ar bun faoi daoine a tuigeann cúrsaí agus atá cumhacht acu rudaí a athrú. "It is how this board works that makes the difference. It’s unlike anything I have seen in the public sector before," dár leis an údarTá cumhacht acu idirghabháil a dhéanamh le cumhluchtaí stáit, Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte, Coras Iompair Éireann, Comhairle Chontae, Scoileanna agus an Garda Síochána mar shampla agus is cosúil go bhfuil ag éirí leo.

Tá airgead á chuir ar fáil cinnte ach "It is the way money is spent, on targeted initiatives which often emanate from the community, and the constant measuring of its outputs that is different." Bhfuil córas ann sa Ghaeltacht le sin a dhéanamh nuair nach bhfuil ionadaíocht  acu fiú ar an "watered up Gaeltarra Éireann" mar a tugadh ar Údarás na Gaeltacht le deanaí?

Tá fhios ag pobal na Gaeilge go bhfuil géircéim sa Ghaeltacht agus mar a léirigh scrudú a rinne an Iar Choimisinéir Teanga, Seán Ó Cuireann roimh éirí as dó, tá an Stáit, an Rialtas ag leanúint le leath-ghníomh mí-éifeachtach i gcónaí ó 1928 ar aghaidh. "Soiniciúlacht, cur i gcéill agus an mhéar fhada a bhí sa treis: is deacair brí ar bith eile a bhaint as polasaí an stáit ó 1928 ar aghaidh" a dúirt sé i mí Mean Fomhair 2013. Níl mórán athrú ar chúrsaí  sa bhliain 2019 dár leis: “Tá sé thar am a admháil go bhfuil sé dainséarach a bheith ag scaipeadh dóchas gan bhunús faoin nGaeilge agus tosú ag baint leas as taighde a bhfuil fianaise ag dul leis chun dul i ngleic leis an ngéarchéim mar atá.” (Mí Feabhra 2019).

Séanann an Aire Stáit, Seán Kyne, go bhfuil géarchéim teanga ar bith sa Ghaeltacht agus maíonn sé go bhfuil “dul chun cinn suntasach” déanta i gcúrsaí phleanála teanga. Más dul chun cinn suntasach atá sa Bhille Teanga nua is léir go bhfuil an dul amú air. Deireann Cathaoirleach an Bórd atá ag obair i mBaile Átha Cliath, Michael Stone, go bhfuil siad ag "chipping away at a huge edifice!" Cabhráionn sé go mór leis go gcreideann an Stáit go bhfuil géarchéim.

I  gcás na Gaeltchta tá struchtúr nó córas ollmhór, an Stáit féin nach mór. Ní nach íonadh go bhfuil bille nua teangacha foilsithe acu atá "cúng, coimeádach agus casta!" *

Cén seans atá ag an Ghaeltacht nuair nach gcreideann an Rialtas féin go bhfuil géarchéim ann fiú?

* Bille teanga "cúng, coimeádach agus casta" (RTÉ 16/2/2019)
Share/Save/Bookmark

13.12.19

Céim thábhachtach ach tuilleadh gnímh ag teastáil...

Foilsíodh Bille na dTeangacha Oifigiúla (Leasú), 2019 inniú (13 Nol 2019)*. D'éisigh an Coimisinéir Teanga ráiteas úm thráthnóna á fháiltiú mar céim thábhachtach ach ag an am céanna tá tuilleadh gnímh ag teastáil don Ghaeltacht agus don Earcaíocht.
"Is céim thábhachtach é foilsiú Bhille na dTeangacha Oifigiúla (Leasú) sa phróiseas a cuireadh ar bun le go mbeadh Acht teanga níos láidre agus níos oiriúnaí dá fheidhm againn. Is maith ann an deis a bheidh againn scrúdú a dhéanamh ar na leasuithe ach is údar imní na heasnaimh atá ar an mBille.


"Is fada muid ag cásamh na laigí ar an reachtaíocht mar atá agus ba cheart go dtabharfaí aghaidh orthu ag an tráth seo. Deis chaillte a bheadh ann gan sin a dhéanamh...
Le linn na díospóireachta sin tá sé tábhachtach go bhféachfaí i gcónaí le freastal ar riachtanais phobal na teanga agus a gcearta.."
"Tá béim leagtha agam go rialta ar thrí phríomhleasú a fheictear dom a bheith riachtanach chun bonn níos láidre a chur faoin Acht. Baineann na leasuithe sin le soláthar sheirbhísí an Stáit sa Ghaeltacht, le hathruithe ar pholasaithe earcaíochta an Stáit agus le bunú córais caighdeán teanga a leagfaidh dualgas níos soiléire ar chomhlachtaí poiblí maidir le freastal ar an bpobal i gcéadteanga oifigiúil na tíre.

"Tá tagairt déanta sa Bhille nua do na nithe sin agus do roinnt forálacha tábhachtacha eile, ach ní thugann an Bille, mar atá sé faoi láthair, aghaidh ar bhealach críochnúil ar roinnt de na ceisteanna is tábhachtaí a bhaineann le soláthar seirbhísí poiblí trí Ghaeilge agus le cearta teanga an phobail a chosaint.

An Ghaeltacht
"Is léir staid leochaileach na Gaeilge sna limistéir Ghaeltachta i dtorthaí an daonáirimh agus i saothair thaighde éagsúla le roinnt blianta. Tá sé ríthábhachtach mar sin go gcuirfí bonn reachtúil faoi sholáthar seirbhísí poiblí trí Ghaeilge sa Ghaeltacht agus go ndaingneofaí sa reachtaíocht cearta teanga phobal na Gaeltachta. Faraor, ag an tráth seo, níl aon fhoráil dhaingean sa Bhille a chuirfeadh dualgas ar an Stát a chinntiú go bhfreastalófar ar phobal na Gaeltachta ina dteanga dhúchais.

Earcaíocht
"Tacaím leis an moladh go n-ullmhófaí plean reachtúil náisiúnta do sholáthar seirbhísí poiblí trí Ghaeilge agus aontaím gur chóir do pholasaithe agus cleachtais nua earcaíochta a bheith ina ndlúthchuid den phlean sin. Is cúis imní dom, áfach, nach bhfuil dóthain ionadaíochta á thabhairt do shaineolaithe seachtracha ná don phobal ar an gCoiste Comhairleach atá le bunú faoin Acht leasaithe chun an plean feidhmithe a ullmhú. Is cúis imní dom freisin nach bhfuil sprioc-am luaite le foilsiú an phlean agus nach bhfuil dualgas reachtúil ann aon phlean a aontaítear a chur i bhfeidhm.

Córas Caighdeán
"Ar cheann de mhórfhorálacha an Bhille tá an moladh go gcuirfí córas caighdeán teanga in áit chóras na scéimeanna teanga. Moladh fiúntach é seo, ach is deacair breithiúnas a thabhairt ar an tionchar a d’fhéadfadh a bheith ag an athrú seo gan na dréachtchaighdeáin a bheith ar fáil dúinn. Creidim go rachadh sé go mór chun sochair do phróiseas measúnaithe an Bhille dá gcuirfí na dréachtchaighdeáin sin ar fáil gan mhoill.

"Sna seachtainí amach romhainn beidh deis againn mionscrúdú a dhéanamh ar na leasuithe atá molta ar Acht na dTeangacha Oifigiúla agus go deimhin ar nithe tábhachtacha eile nach bhfuil luaite sa Bhille seo. Is fada muid ag cásamh na laigí ar an reachtaíocht mar atá agus ba cheart go dtabharfaí aghaidh orthu ag an tráth seo. Deis chaillte a bheadh ann gan sin a dhéanamh.

"Le linn na díospóireachta sin tá sé tábhachtach go bhféachfaí i gcónaí le freastal ar riachtanais phobal na teanga agus a gcearta, ag cur san áireamh stádas na Gaeilge mar theanga náisiúnta agus mar chéadteanga oifigiúil na tíre."

Bille na dTeangacha Oifigiúla (Leasú), 2019.



• Cad atá sa bhille teanga nua agus cén difear a dhéanfaidh sé do phobal na Gaeilge? - Ainailís i dTuairisc.ie
Share/Save/Bookmark

21.10.19

Tuar dhochais ó Chonamara Láir

Is cosúil go raibh an-oíche ag muintir na háite i rith na seachtaine seo caite ag seoladh bhranda agus suíomh idirlín Chonamara Láir.

Taispeánadh an físeán seo de cheantar Chonamara Láir  curtha le chéile ag an gcomhlacht Meangadh Fíbín do choiste Phleanáil Teanga Chonamara Láir.

Nach bhfuil se go hálainn?




Seo na dúthaigh atá istigh i gConamara Láir
Na toghranna ceantair seo a leanas
Camas, Cill Chuimín (Uachtar Ard), An Turlach, Abhainn Ghabhla, An Cnoc Buí agus Scainimh.
An chuid sin de thoghroinn cheantair Mhaírois i gcontae na Gaillimhe atá comhdhéanta de na bailte fearainn seo a leanas: 
Dún Riacháin, An Gharmain, Leitheanach Theas, Lios Uachtair agus An Tamhnach Mhór.
An chuid sin de thoghroinn cheantair Chloch na Rón i gcontae na Gaillimhe atá comhdhéanta de na bailte fearainn seo a leanas: 
Inis Ní, Iorras Beag Thiar agus Iorras Beag Thoir.
(Suíomh Udarás na Gaeltachta)

Share/Save/Bookmark

7.10.19

"Nach bhfuil fábhrach..."

Dúirt Antóin Mac Umfraidh ar clár Tús Aite (RnaG) “go bhfuil cultúr nach bhfuil fábhrach don Ghaeilge sa Roinn Oideachais.” Sílim gur soiléir an “galar culturtha” céanna ag chuile Roinn, Comhluchta Poiblí nach mór agus an saol poiblí nach mór.

Tugaimse an “Meon an Bhéarla” air seo. Tá sé le feiscint i gcuntaisí giolcaireachta Ranna Rialtais agus na Comhluchtaí Poiblí.

Tá sé á léiriú anuas ó Oifig an Uachtaráin féin (@PresidentIRL) go hUisce Éireann (@IrishWater), Roinn na Gaeltachta fiú (An Roinn Cultúir, Oidhreachta agus Gaeltachta - @DeptAHG), Roinn Forbartha Tuaithe agus Pobail (@DeptRCD). Glaotar Iarnród Éireann ar an gcóras traenach sa tír ach ar líne is @IrishRail atá ann! Agus fós ní féidir leo mo shloinne (nó éinne le fada ina ainm) a litriú i gceart!

Tá seo soiléir arís i ndearcadh an Rialtais ó 2011. Bhí an Ghaeltacht mar pháirt de Roinn a bhain le forbairt phobail. Cad a thárla sa bhliain 2011 - athríodh isteach i Roinn Oidhreachta í. Bhí teachtaireacht símplí ansin agus iad a chuir Pobal na Gaeltachta isteach le fothracha agus iarsmalanna.  Cinnte baineann cúrsaí teanga le cúrsaí cultúrtha go teibí - foclaíochta, scríobhnóireacht ealaíona, ceardaíocht 7rl. Ach nach mbaineann cúrsaí córais iompair mar shampla (agus muid fos ag feitheamh ar nuacht ar cad a thárlódh i gcúrsaí aerfort na Minna) le roinn eile.

Ní iarsmalann an Ghaeltacht cé gur tabhachtaí ná aon duthaigh eile den tír mar fíor chomharba den saol Ghaelach - pobal a labhrann fós an  teanga beo, an teanga scríofa is sine san Eoraip. Ach is pobal atá ann!

Féach ar ár Rialtas. Féach ar an tOireachtas i dTeach Laighean! Ní dóigh liom go raibh aon díospóireacht sa Dáil ar aon ábhar seachas an Ghaelge féin i nGaeilge. Ní chuireann @OireachtasNews mórán teachtaireachta amach ar an gcóras giolcaireachta sa Teanga Náisiúnta. Cuirtear i bhfad níos mó amach i nGaeilge ag @Europarl_GA (Parlaimint na hEorpa) ná ag Parlaimint na hÉireann!

Cé go bhfuil an tUachtarán cláraithe mar @PresidentIRL tá a chúntas giolcaireachta an mhaith agus nós aige a chuid giolcacha a chuir amach i nGaeilge agus i mBéarla go rialta.

Ag breathnú ar rialú na tíre tré súile na meáin shóisialta tá sé deachair focal Mhic Umfraidh i dtaobh na Ranna Oideachais a shéanadh i leith beagnach chuile eagrais stáit: " ... cultúr nach bhfuil fábhrach don Ghaeilge!"



Share/Save/Bookmark

18.9.19

Míorúilt ar Shráid Mhuirfean?


Thárla míorúilt beag inné nuair a foilsídh Clár Reachtaíochta an Rialtais don bhFomhair 2019.

Míorúilt beag a deirim (let's not get carried away...).

Thárla rud a bhí geallta ó 2011 ar aghaidh - Acht Teanga nua ar an gclár! Má deireann seo a sceal féin faoi dhearcadh an Rialtais ar an dteanga is cinnte nach dtugann an fhiric gur foilsíodh an clár féin i mBéarla ag Príomh-Aoire an Rialtais atá ina Aire Stáit don Ghaeilge, don Ghaeltacht agus do na hOileáin mórán dóchas go bhfuil aon athrú tagtha ar an mheoin sin. Níl an Preas Ráiteas faoin fhoilsiú le fáil sa "Teanga Náisiúnta" (go dtí seo) ar shuíomh Sheirbhíse Nuachta an Rialtais.

Ach is ceart a rá go ndearna sé é a fhógairt ar an gcóras giolcaireachta twitter i nGaeilge ach na nascanna chuid leathannaigh Béarla.

Seán Kyne T.D., Príomh-Aoire an Rialtais,
Aire Stáit don Ghaeilge, don Ghaeltacht
agus do na hOileáin
 
Dúirt sé: "D'fhoilsigh muid an Clár Reachtaíochta inniu tar éis comhairliúcháin le hairí, le hoifigigh shinsearacha ó trasna an Rialtas agus ó Oifig an Ard-Aighne. Sa Liosta Tosaíochta tá 32 bhille ó 13 roinn rialtais a chuirfear chun cinn i rith théarma an fhómhair/gheimhridh sa Dáil


"Sa Chlár Reachtaíochta, díríonn an Liosta Tosaíochta ar réimsí lena n-áirítear an Ghaeilge, athrú aeráide, tithíocht agus pleanáil, cúram sláinte, sábháilteacht ar bhóithre, saoránacht agus tacaíochtaí teaghlaigh ar nós saoire thuismitheoireachta.

"Seachas na billí ar an Liosta Tosaíochta, tá an Rialtas ag leanúint ar aghaidh ag obair ar 27 bille atá os comhair Thithe an Oireachtais faoi láthair a bhaineann le réimsí ar nós tacaíochtaí leasa shóisialaigh a leathnú do daoine féinfhostaithe, soláthar tithíochta a mhéadú,an comhshaol a chosaint, mar shampla tríd an mBille Toirmeasc Microbeads, ag tacú le hiriseoireacht áitiúil, ag tacú le leanaí agus le daoine óga faoi chúram, agus ag tacú le daoine faoi mhíchumas."

Seans go n-éiródh leo dul chun chinn áirithe a dhéanamh ar an Acht Gaeilge mar tá sé luaite ag uimhir a tri ag an Aire sa ráiteas (Béarla) in dhiadh cúrsaí airgeadais, leasa shóisialaigh agus sláinte agus roimh cúrsáí aeráide, tithíocht & sabháltacht ar na boithre, nuair a thugann sé liosta ginearálta: "Bills will be progressed across the following priority policy areas.."
Le foilsiú i rith an Fhomhair - sa Teanga Náisiúnta?

Fagann sin 59 billí le oibriú ortha i rith an seisiúin seo agus is cosúil nach bhfuil ach 38 lá cruinnithe ag an Dáil (gan trácht ar Seanad Éireann) go dtí deireadh mí na Nollag.

Go n-éirí leo!



Share/Save/Bookmark

3.9.19

Dea scéal faoi Oideachas!

‘Dul chun cinn suntasach atá i bhfógra an Aire Oideachais go bhfuil critéirnua aontaithe do bhunú Ghaelscoileanna’
An Coimisinéir Teanga.

Aire Joe McHugh TD
Fáiltíonn an Coimisinéir Teanga Rónán Ó Domhnaill roimh fhógra an lae inniu ón Aire Oideachais agus Scileanna, Joe McHugh T.D., go bhfuil cúig bhunscoil as na trí cinn déag a bhunófar idir seo agus 2022 réamhaitheanta mar scoileanna lán-Ghaeilge.

In imscrúdú a rinne an Coimisinéir Teanga sa bhliain 2017 chinn sé gur sháraigh an Roinn Oideachais agus Scileanna forálacha teanga de chuid an Achta Oideachais,1998 nuair a diúltaíodh d’iarratas ar phátrúnacht do bhunscoil lán-Ghaeilge i gceantar pleanála scoile Dhroim Conrach/Marino/Bhaile Átha Cliath 1.

Chinn an Coimisinéir nár áiríodh go cuí an t-am sin cuspóirí teanga an Achta Oideachais sa phróiseas meastóireachta a bhain le ceapadh pátrúin scoile.

Tá cur i bhfeidhm mholtaí an imscrúdaithe sin á phlé go leanúnach leis an Roinn Oideachais agus Scileanna. Is dul chun cinn suntasach é fógra an lae inniu, a rachaidh chun sochair don oideachas lán-Ghaeilge, go bhfuil athruithe déanta ar na critéir mheastóireachta a bhaineann leis an bpróiseas pátrúnachta. Ciallaíonn fógra an lae inniu gur chóir go mbeadh an t-oideachas lán-Ghaeilge le fáil mar rogha amach anseoi gceantair ina bhfuil scoil nua le bunú agus nach ann don rogha sincheana.

Is gá freisin go gcinnteodh beartais na Roinne Oideachaisagus Scileannago bhfreastalaítear ar éileamh breise ar an oideachas lán-Ghaeilge agus is ábhar é sin atáthar a phlé go fóill leis an Roinn.


Share/Save/Bookmark

24.8.19

Níos Breatanaí?

"'An bhfuil muid ullamh chun aitheantas a thabhairt don fhéiniúlacht Breatnach ó thuaidh in Éire Aontaithe?'
Freagra Sheosamh Uí Chuaig: 'Bheadh sé níos deacair a bheith níos Breatnaí nár mar atáimid!'"

Breatanaithe cheana?
Chuala mé Seosamh á rá san ar an Raidío aréir. Is ag caint faoin gcomhrá atá ar siúl anois faoin mBreatimecht, an Cúlstad agus an "baol" ann faoi athaontú na tíre. Deirtear go mbeidh orainn an chuid i mBunracht na hÉireann a athru chun freastal a leis an milliún a roghnaíonn gur leis an Ríocht Aontaithe iad, gur Briotanaigh (seachas Breatnaigh) iad.

I measc na rudaí atá luaite, ag an Taoiseach fiú, tá stadas na Gaeilge. Ar bhealach ar ndóigh ní féidir leis a stádas fírinneach a athru. Cinnte sí an Teanga Náisiúnta é agus ní féidir sin a shéanadh. Ach ar bhealach eile níl mórán stadas aici i Stáit ar bith ar Éirinn, thuaidh nó theas, thoir nó thiar.

Tá meon teanga na Ríocht Aontaithe leabaithe go tréan, go dtí na préamhacha fiú, sa Stáit seo - meon an Bhéarla! Tá fhios ag an saol Fodhla nach féidir an seirbhís is simplí a fháil sa teanga náisiúnta. Tá muintir na Gaeltacht fiú éirithe tuirse leis an fíor troid an seirbhís is bunúsaí a fháil ina dteanga féin. Cúrsaí leighis mar shampla. Nach dtuigimíd an rud a dúradh i litir ó pháiste óg Gaeltachta chuig an Taoiseach i 2014.

"Tá cara mór agamsa. Deir mo mhama liom go bhfuil riachtanais speisialta aige, cibé céard é sin. Tá a mhama an-mhór le mo mhama féin. Chuala mé ag caint iad sa gcisteanach an lá cheana. Bhí sí ag rá gur dhúradh léi an cineál cainte eile a labhairt leis. An Béarla. Mar ní bheadh aon chúnamh ar fáil dó i nGaeilge.

B’shin an chéad uair a chonaic mé daoine móra ag caoineadh."

Ní annamh a cloistear faoi múinteoirí scoile le tuismitheorí nach bhfuil a bpáiste ag déanamh go maith ar scoil, mar nach raibh aici ach an Ghaeilge.

Níl rudaí pioc níos fearr i gcúrsaí ealíonna mar a dúradh ag ionadaí Fíbín ag Coiste Oireachtais anuireadh :
"Tá an t-iarrthóir Gaeilge faoi mhíbhuntáiste mór (leis na heagraíochta atá freagrach as maoiniú agus as cur chun cinn na nEalaíon) de bharr an rogha teanga atá déanta aige nó aici!"

Bhí alt ag Nós le deanaí ó dhuine atá ag tí ar chonas Carr a thiomáint. Miníonn an t-údar na bacanna a bhíonn air a shárú leis an gceadúnas sealadach a fháil agus ansin sula gcuireann sé a lám ar roth thiomána. Ní h-íonadh mar a deireann, "caithfidh go bhfuil sé sin níos éasca ná an próiseas atá déanta agam go dtí seo!" *

Cosantóir cearta na ndaoine!
Dá ma rud é go raibh sé sásta a chuid gnótha a dhéanamh i mBéarla ní bheadh fadhb ar bith, seachas an tiomáint féin, ag an bhfear bocht. Mar a dúirt an Coimisinéir Teanga, "Bíodh is go bhfuil muid imithe i dtaithí ar an gcur chuige sin ní shin le rá go bhfuil sé ceart."

Dá bhliain ó shin dúirt an fear a bheadh tofa níos deanaí mar Thaoiseach Éireann: "Tá an Ghaeilge lárnach dár bhféiniúlacht agus ní mór tacú go láidir léi. Tá sé riachtanach go dtabharfar faoi líon na gcainteoirí Gaeilge a mhéadú agus go mbeidh sé mar thoradh ar ár mbeartais go mbeidh an teanga le feiceáil agus le cluinstin in úsáid go laethúil ar fud na tíre. Má thoghtar mise i mo Thaoiseach beidh mé ag úsáid na Gaeilge go laethúil i mo chuid oibre."

Mar a dúirt an fear eile, "Yeah, right!"

Nó mar a dúirt fear Áil na Brún aréir: 'Bheadh sé níos deacair a bheith níos Breatnaí nár mar atáimid!'

* Mo thaithí féin.
1915: Ábhar lúibín? Cé chumfadh é?
1918: Ceithre r-phoist agus scairt ghutháin...
Share/Save/Bookmark